Horyniec-Zdrój

Podstawowe dane o gminie

Podstawowe informacje

Krajobraz i walory przyrodnicze

Zarys historii regionu

Formy ochrony zabytków

Charakterystyka zasobu

Obiekty nie użytkowane i opuszczone, stanowiące świadectwo tradycji i historii społeczności, które nie zamieszkują już danego obszaru / stanowiące świadectwo wielokulturowości danego obszaru

Zabytki

Zabytki architektury sakralnej

Obiekty architektury rezydencjonalnej

Obiekty militarne

Tradycje

Cmentarze

Strategia Rozwoju Gminy Horyniec - Zdrój

Działalność lokalna - Koła Gospodyń Wiejskich

Wydarzenia kulturalne

Uzdrowiska


Podstawowe dane o gminie

Gmina Horyniec Zdrój położona jest w województwie podkarpackim, w jego północno-wschodniej części, na terenie powiatu lubaczowskiego, przy granicy z województwem lubelskim (od północnego wschodu) i z Ukrainą (od wschodu).

Gmina zajmuje północno wschodnią część powiatu lubaczowskiego. Od północnego-wschodu graniczy z gminą Lubycza Królewska i Bełżec, które należą do powiatu tomaszowskiego, (woj. lubelskie). Od północnego zachodu gmina graniczy z gminą Narol,  od zachodu z gminą Cieszanów, a od południa z gminą Lubaczów należącymi do województwa podkarpackiego.

Gmina ma 202,78 km²powierzchni i zamieszkuje ją 4972 mieszkańców (wg fatycznego miejsca zamieszkania na dzień 31.12.2012 r.)

Podstawowe informacje

Gmina Horyniec-Zdrój położona jest na północno-wschodnim krańcu województwa podkarpackiego, w powiecie lubaczowskim, w odległości około 20 km na północny wschód od miasta Lubaczowa. Od północnego-wschodu graniczy z gminą Lubycza Królewska i Bełżec, które należą do powiatu tomaszowskiego, (woj. lubelskie). Od północnego zachodu gmina graniczy z gminą Narol,  od zachodu z gminą Cieszanów, a od południa z gminą Lubaczów należącymi do województwa podkarpackiego.

 

Gmina ma 202,78 km² powierzchni i zamieszkuje ją 4972 mieszkańców (wg fatycznego miejsca zamieszkania na dzień 31.12.2012 r.).

 

Miejscowość Horyniec-Zdrój jest miejscowością stosunkowo dużą, uzdrowiskiem i ośrodkiem administracyjnym gminy, przestrzennie bardzo rozległą, posiadającą znaczące walory rekreacyjno-wypoczynkowe. Uzdrowisko Horyniec-Zdrój funkcjonujące już od ponad stu lat dysponuje zasobnymi źródłami niezwykle cennych wód mineralnych i największymi złożami borowiny w Polsce. Mimo tych niezaprzeczalnych walorów Horyniec-Zdrój jest ciągle jeszcze niedostatecznie znany i doceniany jako uzdrowisko.

 

Horyniec-Zdrój położony z dala od wielkich i tłocznych aglomeracji oraz ruchliwych szlaków komunikacyjnych jest zaliczany do cichych i spokojnych. W granicach gminy znajdują się najładniejsze fragmenty Roztocza, w tej części nazywanego Roztoczem Południowym. Ta kraina niepozornych wzgórz i rozległych lasów, pełna jest osobliwego uroku i sielskich krajobrazów.

Krajobraz i walory przyrodnicze

Region lubaczowski mieści się w obrębie dwóch dużych krain geograficznych: Kotliny Sandomierskiej i Roztocza. Obie gminy położone są w północno zachodniej części regionu. Południowa i środkowa część regionu zaliczana jest do Płaskowyżu Tarnogrodzkiego (mezoregion należący do Kotliny Sandomierskiej), a wzdłuż jego północnej granicy ciągnie się seria uskoków tektonicznych, które wyraźnie rozgraniczają Kotlinę Sandomierską od Roztocza. Granica ta przebiega przez tereny obu gmin – od Wału Huty Różanieckiej przez Płazów, Łówczę, Nowe Brusno do Horyńca Zdroju. Na tym terenie wyróżnia się pasmo Horaje oddzielone od reszty wzgórz doliną Tanwi. Krajobraz wyżynny tego makroregionu fizjograficznego przedzielony jest w okolicach Narola na część środkową (Roztocze Tomaszowskie) i południową (Roztocze Południowe zwane też Rawskim). Tworzą je liczne wzniesienia osiągające ok. 150 m wysokości względnej poprzecinane wąwozami i jarami ze źródłami mineralnymi wzdłuż południowej krawędzi wału (Płazów, Łówcza, Horyniec).

 

Tu znajdują się najwyższe wzniesienia polskiego Roztocza Wielki Dział i Krągły Goraj, oba sięgające 390 m npm.

 

Roztocze Południowe, objęte jest ochroną jako Południoworoztoczański Park Krajobrazowy powołany w 1989 r. o powierzchni 20.376 ha, z tego 16.237 ha położone jest na terenie gmin województwa podkarpackiego: Horyniec i Narol, a 4.019 ha na terenie woj. lubelskiego.

 

Ścieżki i szlaki turystyczne

- Ścieżka przyrodniczo-kulturowa „Horyniec-Nowiny-Horynieckie” /8km/

- Ścieżka przyrodniczo-kulturowa „Dębisko-Kruszyna” /10km/

- Ścieżka przyrodnicza „Za Niwą” /3,5 km/

- Szlak im. Brata Alberta /47km/

- Szlak Po bunkrach Linii Mołotowa/52,5 km/

- Terenowy szlak rowerowy „Nad Brusienką” /30 km/

Zarys historii regionu

Na terenie obecnej gminy Horyniec Zdrój (podobnie jak w przypadku gminy Narol) początki procesów osadniczych wiążą się z okresem średniowiecza. Głównym ośrodkiem w średniowieczu był Lubaczów, który stanowił ośrodek zarządu terytorialnego tzw. wołości. Było to ściśle związane z wczesnośredniowiecznym systemem osadniczym opartym na ośrodkach grodowych położonych wzdłuż głównych traktów komunikacyjnych. W 1389 r. w rok po inkorporacji Rusi Czerwonej do Korony Lubaczów z podległym sobie obszarem został wyłączony z ziemi przemyskiej i wszedł w skład nadania bełskiego, które król Władysław Jagiełło przeznaczył dla księcia mazowieckiego Ziemowita IV. W końcu XIV w. powstało udzielne Księstwo Bełskie i dopiero po wygaśnięciu męskiej linii Piastów płockich nastąpiło włączenie Księstwa do Korony i zapoczątkowało to funkcjonowanie województwa bełskiego.

 

Miejscowość Horyniec wzmiankowana jest po raz pierwszy w 1444 r. w związku z nadaniem jej przez Władysława, księcia mazowieckiego i bełskiego szlachcicowi Piotrowi Pieczykurowi z Wilcz. Horyniec i okoliczne ziemie były na przestrzeni dziejów własnością wielu znanych rodzin szlacheckich, m.in. Lutosławskich, Gorelowskich, Telefusów, Stadnickich, Ponińskich. Horyniec i okoliczne tereny rozwijały się dzięki położeniu na szlaku wiodącemu z Jarosławia przez Lubaczów do Werchraty i Rawy Ruskiej oraz z Narola do Niemirowa i Lwowa.

 

W 1772 r. po I rozbiorze Polski region lubaczowski włączony został w obręb monarchii habsburskiej (od 1804 r. cesarstwa Austrii, po 1867 cesarstwa Austro-Węgier). Do 1918 r. należał do prowincji określanej formalnie jako Królestwo Galicji i Lodomerii. Od XIX w. na rozwój Horyńca duży wpływ miało założenie tu zakładu uzdrowiskowego wykorzystującego lokalne źródła wód siarczkowych oraz borowiny. Horyniec nigdy nie uzyskał praw miejskich. Miejscowość została zniszczona podczas I wojny światowej i walk polsko-ukraińskich w 1918 r, zaś po II wojnie światowej w 1945 i 1946 r. spalona przez oddziały UPA. Działalność UPA spowodowała wielkie zniszczenia na terenie całej obecnej gminy – wiele wsi i przysiółków przestało istnieć. W 1946 r. rozpoczęto operację „WISŁA” mającą na celu wysiedlenie ludności pochodzenia ukraińskiego na tereny ZSRR oraz ziem zachodnich i północnych.

Formy ochrony zabytków

Gmina Horyniec-Zdrój może poszczycić się obiektem najwyższej rangi – jest to zespół cerkiewny w Radrużu wpisany w 2013 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w ramach wpisu transgranicznego seryjnego 16 cerkwi Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat. Został też złożony wniosek o uznanie radruskiego zespołu cerkiewnego za Pomnik Historii.

 

Do rejestru zabytków wpisanych jest 35 obiektów będących bądź częścią zespołów zabytkowych bądź pojedynczymi obiektami.

 

Ochroną prawną poprzez wpis do rejestru na terenie gminy Horyniec-Zdrój objęte są następujące obiekty: zespół kościelno-klasztorny oo. Franciszkanów oraz cerkiew gr.-kat.  (ob. część kościoła par.) w Horyńcu Zdroju, kaplica w Nowinach Horynieckich, 4 zespoły cerkiewne z drewnianymi cerkwiami (Nowe Brusno, Prusie, Radruż – dwie drewniane cerkwie), pozostałości klasztoru Bazylianów w Monasterzu, 1 cmentarz rzymskokatolicki wraz z kaplicą – mauzoleum rodziny Ponińskich (Horyniec), 1 cmentarz wojenny żołnierzy polskich poległych w 1918 i 148 roku, 9 cmentarzy grekokatolickich (Dziewięcierz, Krzywe, Nowe Brusno, Podemszczyzna, Prusie, Radruż (2), Stare Brusno, Werchrata), zespół pałacowy wraz z parkiem w Horyńcu Zdroju, park zdrojowy w Horyńcu Zdroju oraz  Pomnik Niepodległości w Nowym Bruśnie.

Charakterystyka zasobu

Zabytki architektury sakralnej

W zasobie obiektów zabytkowych gminy naczelne miejsce zajmują budowle sakralne – kościoły rzymskokatolickie oraz liczniejsze cerkwie grekokatolickie – drewniane i murowana, charakterystyczne dla wielowyznaniowych tradycji jego mieszkańców.

 Kościoły rzymskokatolickie

Zespół klasztorny OO Franciszkanów  w Horyńcu Zdroju

Budowę kościoła w Horyńcu rozpoczęto w 1703 r. z inicjatywy Piotra Felicjana Telefusa, ukończono w 1758 r. dzięki fundacji Mikołaja Stadnickiego. W rok później  wybudowano przylegający do kościoła klasztor Franciszkanów. Barokowy kościół jest jednonawowy, z nieco węższym prezbiterium zamkniętym prostokątnie ze ściętymi od wschodu narożnikami. Najbardziej dekoracyjnie opracowana jest fasada kościoła rozczłonkowana pilastrami i zamknięta trójkątnym szczytem z wieżyczką.  Wyposażenie głównie neobarokowe z III ćw. XIX w. z elementami z wieku XVIII., m.in. z cenną rokokową figurą patronki świątyni-Matki Bożej Niepokalanie Poczętej wykonaną w środowisku lwowskim.

Ponadto na terenie gminy znajduje się kościół w Nowym Bruśnie – murowany  z lat 1906-1908 (nie wpisany do rejestru zabytków) oraz drewniana kaplica „Na Wodzie” w Nowinach Horynieckich z 1896 r.

Wszystkie ww. obiekty są własnością Kościoła rzymskokatolickiego. Są zachowane w dobrym stanie i wymagają jedynie prowadzenia bieżących prac konserwatorskich.

Obiekt

Materiał

Właściciel

Rejestr zabytków

Stan zachowania/Postulaty konserwatorskie

Horyniec Z. -

Kościół p.w. Niepokalanego Poczęcia NMP

mur.

Parafia rzym. – kat.

A-292

31.10.1949

 

dobry/bieżąca konserwacja

Nowe Brusno -

Kościół p.w. Nawiedzenia NMP

mur.

Parafia rzym. – kat.

A-207 z 8.06.2007

 

dobry/bieżąca konserwacja

Nowiny Horynieckie -

Kaplica „Na Wodzie”

 

drewn.

Parafia rzym. – kat.

A-40 z 21.09.2001

 

dobry/bieżąca konserwacja

Cerkwie

Wśród cerkwi znajdujących się na terenie gminy Horyniec wyróżnia się cerkiew pw. Św. Paraskewy w Radrużu, która w 2013 r. została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w ramach wpisu Drewnianych cerkwi  w polskim i ukraińskim regionie Karpat (wpis transgraniczny seryjny obejmujący 16 świątyń z terenu Polski i Ukrainy).

Cerkiew gr.-kat. pw. św. Paraskewy w Radrużu (obecnie filia Muzeum Kresów w Lubaczowie) wzniesiona w IV. ćwierci XVI w. o konstrukcji zrębowej. Reprezentuje starszy wariant cerkwi typu halickiego. Zespół cerkiewny położony na wzniesieniu składa się z cerkwi otoczonej zabytkowym cmentarzem (najstarsze nagrobki z 1682 r.), drewnianej dzwonnicy o konstrukcji słupowo-ramowej, kamiennego muru z dwiema bramami oraz parterowego kamiennego budynku kostnicy. Świątynia ma plan trójdzielno-podłużny i jednokopułową bryłę. Wokół cerkwi wydatne soboty wsparte na występujących belkach zrębu i słupkach. Na ścianie ikonostasowej i w sanktuarium polichromia  z 1648 r. W 1699 r. zamontowano nowy ikonostas o odrębnej konstrukcji. Jest to jedna z najcenniejszych i najstarszych drewnianych cerkwi w Polsce, a kunszt jej wykonania świadczy, że wybudowana została przez zawodowych mistrzów doświadczonych w sztuce ciesielstwa późnogotyckiego.

W miejscowości Radruż znajduje się także drugi drewniany zabytkowy obiekt sakralny – dawna cerkiew greckokatolicka pw. św. Mikołaja, obecnie użytkowana jako kaplica rzymskokatolicka pw. Matki Boskiej Śnieżnej. Świątynia wybudowana została w latach 1930-1931. Do II wojny światowej pełniła funkcję kaplicy filialnej należącej do parafii św. Paraskewy w Radrużu.


Cerkiew usytuowana jest w południowej części osady, na lewym brzegu potoku Radrużka, na niewielkim wzniesieniu. Jest świątynią orientowaną, wzniesioną w konstrukcji zrębowej na kamiennej podmurówce. Posiada trójdzielny rzut z nawą główną na planie kwadratu, sanktuarium prostokątnym zamkniętym trójbocznie i babińcem na rzucie prostokąta. Jest to cerkiew trójdzielna, jednokopułowa z kopułą nad nawą wzniesioną na ośmiobocznym bębnie, który zwieńczony jest cebulastą sygnaturką. Ściany nawy, sanktuarium i babińca osłonięte daszkiem okapowym – poniżej niego ściany oszalowane pionowo deskami, powyżej – kryte są gontem.  Pokrycie dachów stanowi blacha. Świątynia reprezentuje uproszczony typ trójprzestrzennej cerkwi unickiej o cechach charakterystycznych dla ukraińskiego stylu narodowego, z centralnie usytuowaną nawą przykrytą ośmioboczną kopułą z latarnią.


Drewniana cerkiew grekokatolicka pw. Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy w Prusiu (obecnie kaplica rzymskokatolicka) wraz z towarzyszącą jej dzwonnicą wybudowane zostały w 1887 r. dzięki staraniom parocha werchrackiego Wasyla Pleszkiewicza.  Świątynia konstrukcji zrębowej posiada tradycyjny układ trójdzielny.  Nawa nakryta jest ośmioboczną kopułą zwieńczoną latarnią , babiniec i prezbiterium nakrywają dachy dwuspadowe. Wewnątrz nawa poszerzona jest o boczne aneksy. Wnętrze zdobi bogata polichromia figuralno-ornamentalna z czasów budowy świątyni i starszy ikonostas.


Dawna  cerkiew grekokatolicka pw. Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy (obecnie kaplica rzymskokatolicka pw. Jakuba Strzemię) w Horyńcu Zdrojuwybudowana została w 1818 r. z fundacji ówczesnych właścicieli – braci Stadnickich oraz księcia Aleksandra Ponińskiego – kolejnego właściciela. Świątynia stanęła na wzgórzu, w miejscu dwóch wcześniejszych drewnianych cerkwi. W 1947 r. cerkiew została przyjęta przez kościół rzymskokatolicki. W 1984 r. do starej świątyni dobudowano od strony prezbiterium /północnej/ nową część.

Klasycystyczna kaplica, z czterokolumnowym portykiem podtrzymującym trójkątny tympanon z okulusem pośrodku stanowi front obecnej kaplicy. Nad wejściem do kościoła  herb Stadnickich, Szreniawa. Stylistycznie architektura cerkwi kojarzy się z łacińskim obrządkiem. Jest to świetny przykład wpływów zachodniego kręgu kulturowego na architekturę cerkiewną. Na początku XIX w. moda na klasycyzm zapanowała też w architekturze świątyń obrządku wschodniego, a cerkiew w Horyńcu nie jest odosobnionym przypadkiem. Na cmentarz przykościelny prowadzi trójarkadowa dzwonnica  bramna z czasów budowy cerkwi.


Werchrata - pozostałości zespołu klasztoru  Bazylianów

Werchrata stanowi w sakralnej kulturze tych ziem szczególne miejsce, gdyż zgodnie z lokalną tradycją to tu urodził się św. Piotr Rateński, pustelnik i mnich, późniejszy metropolita kijowski (zm. 1326 r.) i święty cerkwi prawosławnej. W Werchracie w 1678 r. powstał klasztor oo. Bazylianów. Założył go O. Jow Jamnicki, jeromonach monastyru. Jego to Dymitr Książe Jerzy Wiśniowiecki, wojewoda bełski i hetman polny koronny, mianował w 1678. ihumenem /przeorem/ nowego monastyru. Klasztor istniał na szczycie góry, na pn.-zach. od Werchraty.

Wieś Monasterz  /Monastyr/ powstała nieopodal klasztoru i od niego przyjęła  nazwę. Przed ostatnią wojną wieś miała ok. 68 domów i  stanowiła przysiółek Werchraty. Po akcji ”Wisła” wieś została wysiedlona i spalona. Zarosła lasem. Na skraju nieistniejącej wsi zachowały się  ruiny klasztoru /monastyru/  Bazylianów.

Początkowo był to klasztor prawosławny a później grekokatolicki. Powstał na gruntach ofiarowanych przez mieszkańców Werchraty i Monasterza. Istniał do 1806 r. kiedy to z nakazu władz austriackich został zlikwidowany. Zabudowania klasztorne popadły w ruinę i zniszczały. Pozostała drewniana cerkiew z 1680 r. bardzo piękna i stała do lat powojennych. Po wysiedleniu mieszkańców i ona uległa zniszczeniu i około 1951 r. została zburzona bądź spalona. W cerkwi znajdowała się ikona Matki Bożej zwanej Werchracką. W 1810 roku została zabrana przez mnichów do klasztoru w Krechowie (Ukraina). Wzgórze klasztorne otacza kamienny mur. Wewnątrz murów znajdują się pozostałości głębokich

sklepionych piwnic z resztkami kamiennych portali, drążona w skale studnia i mały cmentarzyk z I wojny światowej i pomnik poległych U P A poległych  w walce z NKWD, UB. Nieopodal wzgórza znajduje się kapliczka upamiętniająca  istnienie tu w latach 1891-1905 pustelni  św. Brata Alberta Chmielowskiego.

Ponadto w dwóch miejscowościach gminy – w Dziewięcierzu i Podemszczyźnie znajdują się cerkwiska.

Obiekt

Materiał

Własność/funkcja

Rejestr zabytków

Stan zachowania/Postulaty konserwatorskie

Dziewięcierz – ruiny zespołu cerkiewnego: kostnica, ogrodzenie

 

Mur.

 

Gmina Horyniec Zdrój

 

-

Zły/Konieczność prac remontowych (zabezpieczenie ruin), uporządkowanie otoczenia, oznakowanie miejsca, wpis do rejestru zabytków

Dziewięcierz – cerkwisko, miejsce po kaplicy

 

Drewn. – nie istnieje

rozebrana po 1945;

 

Nadleśnictwo Lubaczów

-

oznakowanie miejsca, wpis do rejestru zabytków

 

Horyniec Zdrój – zespół cerkiewny: cerkiew gr,-kat. Pw. Narodzenia NMP, ob. kaplica rzym.-kat. oraz dzwonnica  

mur

Klasztor oo. Franciszkanów w Horyńcu Zdroju

 

-

Dobry/bieżąca konserwacja

Krzywe – dzwonnica

 

drewn.

Gmina Horyniec Zdrój

nieużytkowana

-

Zły/Konieczny remont kapitalny uporządkowanie otoczenia, oznaczenie miejsca

Nowe Brusno - cerkiew

Drewn.

 Muzeum Kresów w Lubaczowie

nieużytkowana

 A - 223 12.06.1987r.

Zły/ konieczność przeprowadzenia kompleksowych prac remontowo-konserwatorskich

Podemszczyzna – cerkwisko i ruina dzwonnicy

 

mur. dzwonnica

Własność prywatna

-

 Zachowana podmurówka drewnianej cerkwi, ruiny dzwonnicy oraz krzyż gromadzki;

Konieczność zabezpieczenia ruin dzwonnicy, uporządkowania terenu, oznakowanie miejsca, wpis do rejestru zabytków;

Prusie – z. cerkiewny: cerkiew i dzwonnica  

drewn.

parafia rzymsko-katolicka

w Werchracie

A-243

19.08.1987r.

 Dobry/ bieżąca konserwacja

Radruż – zespół cerkiewny pw. św. Paraskewy: cerkiew, dzwonnica, kostnica, ogrodzenie

 

Drewn. – cerkiew i dzwonnica; mur. – ogrodzenie i kostnica

Muzeum Kresów w Lubaczowie

 

A-435

10.05.1960r.

Stan bardzo dobry, zespół po pracach remontowo-konserwatorskich

Radruż – cerkiew gr.-kat. Pw. św. Mikołaja (ob. kaplica rzym.-kat.

drewn

Skarb Państwa Użytkowanie – klasztor oo. franciszkanów

A – 33

22.08.2001r.

Dobry/ bieżąca konserwacja

Stare Brusno - cerkwisko

 

Państwowe Gospodarstwa Leśne

Lasy Państwowe

Nadleśnictwo Lubaczów

-

Zachowane gruzowisko po cerkwi

-konieczność uporządkowania i oznakowania miejsca, wpis do rejestru zabytków;

Werchrata – cerkiew gr.-kat. pw. św. Jerzego (ob. kościół rzym-kat.

Mur.

Parafia rzymsko-katolicka w Werchracie

 

-

Dobry/bieżąca konserwacja, wpis do rejestru zabytków

Werchrata – cerkwisko, miejsce po monastyrze bazylianów

 

Państwowe Gospodarstwa Leśne

Lasy Państwowe

Nadleśnictwo Lubaczów

A – 615

02.08.1993

Zachowane pozostałości po monastyrze (ogrodzenie, piwnice) oraz cmentarzyk z I wojny światowej/Miejsce wstępnie uporządkowane i upamiętnione,

Werchrata – cerkwisko, miejsce po zespole odpustowym na tzw. „Buczynie”

 

Państwowe Gospodarstwa Leśne

Lasy Państwowe

Nadleśnictwo

Lubaczów

-

Zachowane pozostałości po zespole odpustowym (fundamenty kaplicy drewnianej, ruiny kaplicy mur.)/ Miejsce wstępnie uporządkowane, oznakowane, wpis do rejestru zabytków

 

Obiekty architektury rezydencjonalnej

W zabytkowej zabudowie Horyńca wyróżnia się skalą tzw pałac Ponińskich. Początki pierwszego założenia dworskiego w Horyńcu sięgają połowy XVII w. Dwór wybudowany został dla Piotra Felicjana Telefusa, podczaszego halickiego i był to parterowy budynek z piętrowym ryzalitem na osi. Z tego czasu zachował się marmurowy portal w sieni łączony stylistycznie przez badaczy z obramieniami w zamku Koniecpolskich w Podhorcach. Dwór ten został rozbudowany i przekształcony w latach 1905-1912 z inicjatywy właściciela Aleksandra Ponińskiego wg częściowo zrealizowanego projektu architekta Teodora Talowskiego. Pierwotny dwór podwyższono o jedno piętro i dobudowano skrzydło boczne. Eklektyczna realizacja tej przebudowy łączy w sobie neogotyk z neorenesansem. Uwagę zwraca charakterystyczna kamienna fasada z centralnie umieszczonym kolumnowym portykiem, wykuszem zwieńczonym herbem Ponińskich – Łodzia oraz wspomniany marmurowy XVII-wieczny portal we wnętrzu. Po pożarze w 1946r. pałac odbudowano. Zmieniono przy tym nieco formę zewnętrzną, gruntownie przebudowując wnętrza. Obecnie budynek jest własnością prywatną i użytkowany jest jako sanatorium. W sąsiedztwie zachowały się XIX-wieczne budynki dawnego folwarku. W otoczeniu pałacu park z dwoma stawami.

Teatr dworski w Horyńcu Zdroju był elementem założenia pałacowego. Wybudował go w latach 1843-1846  Leander Piotr Poniński ,na życzenie syna Nikodema – Miłośnika teatru. W okresie świetności grywały w nim zespoły z Wiednia i Lwowa.  Budynek był dwukrotnie niszczony, podczas I wojny światowej i w 1946 r. przez U P A . Odbudowę zakończono dopiero w 1973 r. O dawnej świetności gmachu przypomina klasycystyczna fasada z czterema jońskimi pilastrami i herbem Ponińskich Łodzia w szczycie, na którym widoczne są ślady wojennych zniszczeń. Obecnie w teatrze mieści się Gminny Ośrodek Kultury /organizator słynnych Biesiad Teatralnych – Przeglądów Teatrów Małych Form oraz kino Roztocze i punkt informacji Turystycznej

 

Obiekty nie użytkowane i opuszczone, stanowiące świadectwo tradycji i historii społeczności, które nie zamieszkują już danego obszaru / stanowiące świadectwo wielokulturowości danego obszaru

Roztocze Południowe, na którego terenie znajdują się gminy Narol i Horyniec Zdrój to tereny kresów dawnej Rzeczypospolitej, które nieodparcie kojarzą się ze świątyniami obrządku wschodniego – do dziś, pomimo nieodwracalnych zniszczeń, licznie zachowanych na tych terenach. W 1945 r. w ziemi lubaczowskiej (dzisiejszy powiat lubaczowski) istniały 54 cerkwie grekokatolickie, obecnie ich liczba zmalała do 36. Na taki stan rzeczy złożyły się  dramatyczne wydarzenia konfliktu polsko-ukraińskiego i związane z tym przesiedlenia ludności, powojenny zanik struktur Kościoła greckokatolickiego, a także celowe działania władz Polski ludowej. W okresie po 1989 r. największym problemem związanym z ochroną zabytkowych cerkwi jest zagospodarowanie i znalezienie nowych funkcji dla opuszczonych i niekiedy zdewastowanych obiektów sakralnych. Część cerkwi użytkowana jest jako kościoły lub kaplice rzymskokatolickie, niekiedy adaptowane są na potrzeby obiektów kulturalnych. Nadal jednak – na terenie obu gmin – występują świątynie opuszczone i w różnym stopniu zaniedbane lub zrujnowane.

            Świątynie obrządku wschodniego są świadectwem historii tych ziem i specyficznym elementem dawnego kresowego krajobrazu kulturowego. Niejednokrotnie posiadają też wysoką wartość artystyczną, a fakt, że pomimo wielu strat i zniszczeń, nadal stanowią pokaźną grupę zabytków pochodzących z różnych okresów i pokazują przemiany stylistyczne

– przemiany w zakresie: kształtowania ich układu przestrzennego, rozwiązań konstrukcyjnych, wystroju i wyposażenia - sprawia, że obiekty te mają bardzo dużą wartość naukową. Dla właściwego wykorzystania tych obiektów potrzebna jest też akceptacja opuszczonych świątyń przez społeczność lokalną, uznania ich „za swoje” – co wobec burzliwej i tragicznej historii tych ziem bywa niekiedy nadal pewnym problemem. Aby obiekty te miały szansę przetrwać dla przyszłych pokoleń konieczne są więc wieloaspektowe działania samorządów lokalnych – nie wystarczy odpowiednie zagospodarowanie, pozyskanie funduszy na wykonanie prac remontowo-konserwatorskich, adaptacja do nowych funkcji; ważnym elementem musi być także permanentna i rozsądna edukacja i promocja ich wartości.

            Przykładem takich nieużytkowanych obiektów z terenu gminy Horyniec Zdrój są: Cerkiew w Nowym Bruśnie oraz dzwonnica i cmentarz w miejscowości Krzywe

Krzywe – cerkwisko, dzwonnica i cmentarz. Krzywe to niewielka osada granicząca z miejscowością Podemszczyzna. Obecnie, w związku ze

zmianą szlaków komunikacyjnych  jest to miejsce odosobnione, położone z daleka o zabudowań. W 1717 r. wybudowana tu została cerkiew pw. Opieki Przenajświętszej Bogurodzicy z inicjatywy Grzegorza Hryszewicza z Baszni – jej pierwszego proboszcza. Cerkiew spaliła się w 1895 r. i nie została już odbudowana. Do dzisiaj pozostała drewniana dzwonnica z XIX w. i niewielki cmentarz. Zespól ten – podobnie jak cerkwiska w Dziewięcierzu, Podemszczyźnie czy Starym Bruśnie wart jest zachowania, wymaga podjęcia działań konserwatorskich.

Kolejną nieużytkowaną świątynią grekokatolicką jest cerkiew greckokatolicka pw. św. Paraskewy w Nowym Bruśnie. Początki organizacji

parochialnej na terenie Brusna Nowego sięgają zapewne XVII w. Cerkiew wzniesiona została w 1713 r. przez budowniczyego Stefana Semenowicza (Siematiewski) z Płazowa. Do 1789r. cerkiew pełniła rolę świątyni parochialnej, następnie jako filia weszła w skład okręgu parochialnego w Bruśnie Starym. W ciągu XIX w. budowla utrzymywana była w dobrym stanie. W 1873r. do sanktuarium dostawiono zakrystię. W końcu tego stulecia sylwetkę cerkwi utrwalił w rysunkowym szkicu prof. Julian Zachariewicz ze Lwowa. W 1903r. w zasadniczy sposób przekształcono bryłę budowli. W miejsce zachodniej części z kaplicą i galerią na piętrze wzniesiono nowy babiniec. Zmieniono również profile dwóch pozostałych kopuł oraz zlikwidowano zadaszenie. Po 1947r. została przejęta na Skarb Państwa. Brak funkcji użytkowych i należytej opieki doprowadził do silnego zniszczenia budowli, która już w końcu lat 70. groziła zawaleniem. W 1990r. świątynia została zabezpieczona, a w 1994r. rozpoczęto przy niej prace konserwatorskie, wielokrotnie wstrzymywane z powodu braku funduszy. W 2013 r. cerkiew została przejęta przez Muzeum Kresów w Lubaczowie, które podjęło prace zmierzające do kompleksowego remontu obiektu. Cerkiew jest orientowana, usytuowana jest na łagodnym wyniesieniu, na skrzyżowaniu głównej drogi wiejskiej z dawnym traktem do Horyńca. Przy północno-zachodnim boku świątyni usytuowana była niegdyś drewniana dzwonnica, wzniesiona na początku XVIII w., rozebrana w latach 50. Obok sanktuarium zlokalizowane są dwa kamienne krzyże nagrobne (XVIII/XIX w.). Dawny cmentarz usytuowany jest na południe od cerkwi. Zachowały się na jego terenie liczne krzyże i figury nagrobne wykute w warsztatach kamieniarskich sąsiedniego Brusna Starego. Na uwagę zasługują również interesujące w formie nagrobki kolonistów józefińskich (1 poł. XIX w.) z pobliskiej osady Deutschbach, założonej w 1785r. (ob. Polanka Horyniecka). Cerkiew wzniesiona jest z drewna sosnowego w konstrukcji zrębowej. Założona na planie

trójdzielnym – nawa kwadratowa, sanktuarium krótkie, zamknięte trójbocznie, z zakrystią od północy, babiniec nieznacznie węższy od nawy, niegdyś z przedsionkiem od zachodu. Nawa, babiniec i sanktuarium przekryte są ośmiopołaciowymi kopułami o zróżnicowanej wielkości, zwieńczone latarniami; kopuła nad sanktuarium nie posiada wyodrębnionego tamburu. Pierwotnie nad babińcem znajdowała się kaplica św. Mikołaja z galerią arkadową od zewnątrz. Budowla otoczona była wokół zadaszeniami i sobotami z gankiem przy zachodniej elewacji. Obecnie pozostałości po zadaszeniu zachowały się jedynie przy sanktuarium. Ściany oszalowane są deskami z olistowaniem i arkadkowaniem, zwieńczone profilowanymi gzymsami. Kopuły i dachy kryte są blachą. Wewnątrz babiniec otwarty jest do nawy szerokim prześwitem zamkniętym łukiem koszowym. Między nawą a sanktuarium występuje ściana zrębowa z niskim prześwitem w dolnej części, w którym pierwotnie osadzone były trzy otwory liturgiczne dolnego rzędu ikonostasu. Chór śpiewaczy nadwieszony jest w babińcu. Elementy wyposażenia, oprócz ławek, fragmentów konstrukcji ołtarzy bocznych, nie zachowały się na miejscu. Ikony, obrazy i paramenty liturgiczne zabezpieczone zostały w zbiorach muzealnych Przemyśla i Łańcuta.

            Świątynia reprezentowała pierwotnie typ cerkwi trójkopułowej z kaplicą nad babińcem. Zachowane do naszych czasów przykłady tego rodzaju obiektów, np.: św. Jura w Drohobyczu i Narodzenia NMP w Chotyńcu, należą do najstarszych i najcenniejszych obiektów sakralnej architektury drewnianej Kościoła Wschodniego na pograniczu polsko-ukraińskim, wzniesionych na przełomie XVI i XVII w. Obecna bryła świątyni, jakkolwiek ustępuje poprzedniej, wyróżnia się swą malowniczą sylwetką spośród cerkwi istniejących w okolicach Lubaczowa.

Zabytki

Zabytki architektury sakralnej

W zasobie obiektów zabytkowych gminy naczelne miejsce zajmują budowle sakralne – kościoły rzymskokatolickie oraz liczniejsze cerkwie grekokatolickie – drewniane i murowana, charakterystyczne dla wielowyznaniowych tradycji jego mieszkańców.


Kościoły rzymskokatolickie

 

Zespół klasztorny OO Franciszkanów  w Horyńcu Zdroju: budowę kościoła w Horyńcu rozpoczęto w 1703 r. z inicjatywy Piotra Felicjana Telefusa, ukończono w 1758 r. dzięki fundacji Mikołaja Stadnickiego. W rok później  wybudowano przylegający do kościoła klasztor Franciszkanów. Barokowy kościół jest jednonawowy, z nieco węższym prezbiterium zamkniętym prostokątnie ze ściętymi od wschodu narożnikami. Najbardziej dekoracyjnie opracowana jest fasada kościoła rozczłonkowana pilastrami i zamknięta trójkątnym szczytem z wieżyczką.  Wyposażenie głównie neobarokowe z III ćw. XIX w. z elementami z wieku XVIII., m.in. z cenną rokokową figurą patronki świątyni-Matki Bożej Niepokalanie Poczętej wykonaną w środowisku lwowskim.

 

Ponadto na terenie gminy znajduje się kościół w Nowym Bruśnie – murowany  z lat 1906-1908 (nie wpisany do rejestru zabytków) oraz drewniana kaplica „Na Wodzie” w Nowinach Horynieckich z 1896 r.

 

Kaplica Matki Bożej w Nowinach Horynieckich- powstała w miejscu objawień Matki Boskiej trójce pastuszków. Według podania wydarzyło się to 12 czewca 1636 roku.  W miejscu objawień  wybiło źródło. Mieszkańcy pobliskich Nowin  i oo. franciszkanie postawili najpierw krzyż, potem kamienną kapliczkę. Obecna, drewniana powstała pod koniec XIX wieku,  wielokrotnie odnawiana i przebudowywana stała się znanym miejscem pielgrzymkowym. W środku kaplicy znajduje się obmurowane cudowne źródło, a w ołtarzu figura Matki Bożej. 

Cerkwie


Wśród cerkwi znajdujących się na terenie gminy Horyniec wyróżnia się cerkiew pw. Św. Paraskewy w Radrużu, która w 2013 r. została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w ramach wpisu Drewnianych cerkwi  w polskim i ukraińskim regionie Karpat (wpis transgraniczny seryjny obejmujący 16 świątyń z terenu Polski i Ukrainy).

 

Cerkiew gr.-kat. pw. św. Paraskewy w Radrużu (obecnie filia Muzeum Kresów w Lubaczowie) wzniesiona w IV. ćwierci XVI w. o konstrukcji zrębowej. Reprezentuje starszy wariant cerkwi typu halickiego. Zespół cerkiewny położony na wzniesieniu składa się z cerkwi otoczonej zabytkowym cmentarzem (najstarsze nagrobki z 1682 r.), drewnianej dzwonnicy o konstrukcji słupowo-ramowej, kamiennego muru z dwiema bramami oraz parterowego kamiennego budynku kostnicy. Świątynia ma plan trójdzielno-podłużny i jednokopułową bryłę. Wokół cerkwi wydatne soboty wsparte na występujących belkach zrębu i słupkach. Na ścianie ikonostasowej i w sanktuarium polichromia  z 1648 r. W 1699 r. zamontowano nowy ikonostas o odrębnej konstrukcji. Jest to jedna z najcenniejszych i najstarszych drewnianych cerkwi w Polsce, a kunszt jej wykonania świadczy, że wybudowana została przez zawodowych mistrzów doświadczonych w sztuce ciesielstwa późnogotyckiego.

 

W miejscowości Radruż znajduje się także drugi drewniany zabytkowy obiekt sakralny – dawna cerkiew greckokatolicka pw. św. Mikołaja, obecnie użytkowana jako kaplica rzymskokatolicka pw. Matki Boskiej Śnieżnej. Świątynia wybudowana została w latach 1930-1931. Do II wojny światowej pełniła funkcję kaplicy filialnej należącej do parafii św. Paraskewy w Radrużu. Cerkiew usytuowana jest w południowej części osady, na lewym brzegu potoku Radrużka, na niewielkim wzniesieniu. Jest świątynią orientowaną, wzniesioną w konstrukcji zrębowej na kamiennej podmurówce. Posiada trójdzielny rzut z nawą główną na planie kwadratu, sanktuarium prostokątnym zamkniętym trójbocznie i babińcem na rzucie prostokąta. Jest to cerkiew trójdzielna, jednokopułowa z kopułą nad nawą wzniesioną na ośmiobocznym bębnie, który zwieńczony jest cebulastą sygnaturką. Ściany nawy, sanktuarium i babińca osłonięte daszkiem okapowym – poniżej niego ściany oszalowane pionowo deskami, powyżej – kryte są gontem.  Pokrycie dachów stanowi blacha. Świątynia reprezentujeuproszczony typ trójprzestrzennej cerkwi unickiej o cechach charakterystycznych dla ukraińskiego stylu narodowego, z centralnie usytuowaną nawą przykrytą ośmioboczną kopułą z latarnią.

 

Drewniana cerkiew grekokatolicka pw. Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy w Prusiu (obecnie kaplica rzymskokatolicka) wraz z towarzyszącą jej dzwonnicą wybudowane zostały w 1887 r. dzięki staraniom parocha werchrackiego Wasyla Pleszkiewicza.  Świątynia konstrukcji zrębowej posiada tradycyjny układ trójdzielny.  Nawa nakryta jest ośmioboczną kopułą zwieńczoną latarnią , babiniec i prezbiterium nakrywają dachy dwuspadowe. Wewnątrz nawa poszerzona jest o boczne aneksy. Wnętrze zdobi bogata polichromia figuralno-ornamentalna z czasów budowy świątyni i starszy ikonostas.

 

Dawna  cerkiew grekokatolicka pw. Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy (obecnie kaplica rzymskokatolicka pw. Jakuba Strzemię) w Horyńcu Zdroju wybudowana została w 1818 r. z fundacji ówczesnych właścicieli – braci Stadnickich oraz księcia Aleksandra Ponińskiego – kolejnego właściciela. Świątynia stanęła na wzgórzu, w miejscu dwóch wcześniejszych drewnianych cerkwi. W 1947 r. cerkiew została przyjęta przez kościół rzymskokatolicki. W 1984 r. do starej świątyni dobudowano od strony prezbiterium /północnej/ nową część. Klasycystyczna kaplica, z czterokolumnowym portykiem podtrzymującym trójkątny tympanon z okulusem pośrodku stanowi front obecnej kaplicy. Nad wejściem do kościoła  herb Stadnickich, Szreniawa. Stylistycznie architektura cerkwi kojarzy się z łacińskim obrządkiem. Jest to świetny przykład wpływów zachodniego kręgu kulturowego na architekturę cerkiewną. Na początku XIX w. moda na klasycyzm zapanowała też w architekturze świątyń obrządku wschodniego, a cerkiew w Horyńcu nie jest odosobnionym przypadkiem. Na cmentarz przykościelny prowadzi trójarkadowa dzwonnica  bramna z czasów budowy cerkwi.

 

Werchrata - pozostałości zespołu klasztoru  Bazylianów

Werchrata stanowi w sakralnej kulturze tych ziem szczególne miejsce, gdyż zgodnie z lokalną tradycją to tu urodził się św. Piotr Rateński, pustelnik i mnich, późniejszy metropolita kijowski (zm. 1326 r.) i święty cerkwi prawosławnej. W Werchracie w 1678 r. powstał klasztor oo. Bazylianów. Założył go O. Jow Jamnicki, jeromonach monastyru. Jego to Dymitr Książe Jerzy Wiśniowiecki, wojewoda bełski i hetman polny koronny, mianował w 1678. ihumenem /przeorem/ nowego monastyru. Klasztor istniał na szczycie góry, na pn.-zach. od Werchraty.

 

Wieś Monasterz  /Monastyr/ powstała nieopodal klasztoru i od niego przyjęła  nazwę. Przed ostatnią wojną wieś miała ok. 68 domów i  stanowiła przysiółek Werchraty. Po akcji ”Wisła” wieś została wysiedlona i spalona. Zarosła lasem. Na skraju nieistniejącej wsi zachowały się  ruiny klasztoru /monastyru/  Bazylianów.

 

Początkowo był to klasztor prawosławny a później grekokatolicki. Powstał na gruntach ofiarowanych przez mieszkańców Werchraty i Monasterza. Istniał do 1806 r. kiedy to z nakazu władz austriackich został zlikwidowany. Zabudowania klasztorne popadły w ruinę i zniszczały. Pozostała drewniana cerkiew z 1680 r. bardzo piękna i stała do lat powojennych. Po wysiedleniu mieszkańców i ona uległa zniszczeniu i około 1951 r. została zburzona bądź spalona. W cerkwi znajdowała się ikona Matki Bożej zwanej Werchracką. W 1810 roku została zabrana przez mnichów do klasztoru w Krechowie (Ukraina). Wzgórze klasztorne otacza kamienny mur. Wewnątrz murów znajdują się pozostałości głębokich sklepionych piwnic z resztkami kamiennych portali, drążona w skale studnia i mały cmentarzyk z I wojny światowej i pomnik poległych U P A poległych  w walce z NKWD, UB. Nieopodal wzgórza znajduje się kapliczka upamiętniająca  istnienie tu w latach 1891-1905 pustelni  św. Brata Alberta Chmielowskiego.

 

Ponadto w dwóch miejscowościach gminy – w Dziewięcierzu i Podemszczyźnie znajdują się cerkwiska.

Krzywe – cerkwisko, dzwonnica i cmentarz. Krzywe to niewielka osada granicząca z miejscowością Podemszczyzna. Obecnie, w związku ze zmianą szlaków komunikacyjnych  jest to miejsce odosobnione, położone z daleka o zabudowań. W 1717 r. wybudowana tu została cerkiew pw. Opieki Przenajświętszej Bogurodzicy z inicjatywy Grzegorza Hryszewicza z Baszni – jej pierwszego proboszcza. Cerkiew spaliła się w 1895 r. i nie została już odbudowana. Do dzisiaj pozostała drewniana dzwonnica z XIX w. i niewielki cmentarz. Zespól ten – podobnie jak cerkwiska w Dziewięcierzu, Podemszczyźnie czy Starym Bruśnie wart jest zachowania, wymaga podjęcia działań konserwatorskich.

 

Cerkiew greckokatolicka pw. św. Paraskewy w Nowym Bruśnie (obecnie nieużytkowana) wzniesiona została w 1713 r. przez budowniczego Stefana Semenowicza (Siematiewski) z Płazowa. W 1873r. do sanktuarium dostawiono zakrystię. W końcu tego stulecia sylwetkę cerkwi utrwalił w rysunkowym szkicu prof. Julian Zachariewicz ze Lwowa. W 1903r. w zasadniczy sposób przekształcono bryłę budowli. W miejsce zachodniej części z kaplicą i galerią na piętrze wzniesiono nowy babiniec. Zmieniono również profile dwóch pozostałych kopuł oraz zlikwidowano zadaszenie. Po 1947r. została przejęta na rzecz Skarbu Państwa. Brak funkcji użytkowych i należytej opieki doprowadził do silnego zniszczenia budowli, która już w końcu lat 70. groziła zawaleniem. W 1990r. świątynia została zabezpieczona, a w 1994r. rozpoczęto przy niej prace konserwatorskie, wielokrotnie wstrzymywane z powodu braku funduszy. W 2013 r. cerkiew została przejęta przez Muzeum Kresów w Lubaczowie, które podjęło prace zmierzające do kompleksowego remontu obiektu.

 

Cerkiew jest orientowana, usytuowana jest na łagodnym wyniesieniu, na skrzyżowaniu głównej drogi wiejskiej z dawnym traktem do Horyńca. Przy północno-zachodnim boku świątyni usytuowana była niegdyś drewniana dzwonnica, wzniesiona na początku XVIII w., rozebrana w latach 50. Obok sanktuarium zlokalizowane są dwa kamienne krzyże nagrobne (XVIII/XIX w.). Dawny cmentarz usytuowany jest na południe od cerkwi. Zachowały się na jego terenie liczne krzyże i figury nagrobne wykute w warsztatach kamieniarskich sąsiedniego Brusna Starego. Na uwagę zasługują również interesujące w formie nagrobki kolonistów józefińskich (1 poł. XIX w.) z pobliskiej osady Deutschbach, założonej w 1785r. (ob. Polanka Horyniecka).

 

 

Cerkiew wzniesiona w konstrukcji zrębowej, założona na planie trójdzielnym – nawa kwadratowa, sanktuarium zamknięte trójbocznie, z zakrystią od północy, babiniec nieznacznie węższy od nawy, niegdyś z przedsionkiem od zachodu. Nawa, babiniec i sanktuarium przekryte są ośmiopołaciowymi kopułami o zróżnicowanej wielkości, zwieńczone latarniami; kopuła nad sanktuarium nie posiada wyodrębnionego tamburu. Pierwotnie nad babińcem znajdowała się kaplica św. Mikołaja z galerią arkadową od zewnątrz. Budowla otoczona była wokół zadaszeniami i sobotami z gankiem przy zachodniej elewacji. Obecnie pozostałości po zadaszeniu zachowały się jedynie przy sanktuarium. Elementy wyposażenia, oprócz ławek, fragmentów konstrukcji ołtarzy bocznych, nie zachowały się na miejscu. Ikony, obrazy i paramenty liturgiczne zabezpieczone zostały w zbiorach muzealnych Przemyśla i Łańcuta.

 

 

Świątynia reprezentowała pierwotnie typ cerkwi trójkopułowej z kaplicą nad babińcem. Zachowane do naszych czasów przykłady tego rodzaju obiektów, np.: św. Jura w Drohobyczu i Narodzenia NMP w Chotyńcu, należą do najstarszych i najcenniejszych obiektów sakralnej architektury drewnianej Kościoła Wschodniego na pograniczu polsko-ukraińskim, wzniesionych na przełomie XVI i XVII w. Obecna bryła świątyni, jakkolwiek ustępuje poprzedniej, wyróżnia się swą malowniczą sylwetką spośród cerkwi istniejących w okolicach Lubaczowa.

Obiekty architektury rezydencjonalnej

W zabytkowej zabudowie Horyńca wyróżnia się skalą tzw pałac Ponińskich. Początki pierwszego założenia dworskiego w Horyńcu sięgają połowy XVII w. Dwór wybudowany został dla Piotra Felicjana Telefusa, podczaszego halickiego i był to parterowy budynek z piętrowym ryzalitem na osi. Z tego czasu zachował się marmurowy portal w sieni łączony stylistycznie przez badaczy z obramieniami w zamku Koniecpolskich w Podhorcach. Dwór ten został rozbudowany i przekształcony w latach 1905-1912 z inicjatywy właściciela Aleksandra Ponińskiego wg częściowo zrealizowanego projektu architekta Teodora Talowskiego. Pierwotny dwór podwyższono o jedno piętro i dobudowano skrzydło boczne. Eklektyczna realizacja tej przebudowy łączy w sobie neogotyk z neorenesansem. Uwagę zwraca charakterystyczna kamienna fasada z centralnie umieszczonym kolumnowym portykiem, wykuszem zwieńczonym herbem Ponińskich – Łodzia oraz wspomniany marmurowy XVII-wieczny portal we wnętrzu. Po pożarze w 1946r. pałac odbudowano. Zmieniono przy tym nieco formę zewnętrzną, gruntownie przebudowując wnętrza. Obecnie budynek jest własnością prywatną i użytkowany jest jako sanatorium. W sąsiedztwie zachowały się XIX-wieczne budynki dawnego folwarku. W otoczeniu pałacu park z dwoma stawami.

 

Teatr dworski w Horyńcu Zdroju był elementem założenia pałacowego. Wybudował go w latach 1843-1846  Leander Piotr Poniński, na życzenie syna Ludwika Nikodema – Miłośnika teatru. W okresie świetności grywały w nim zespoły z Wiednia i Lwowa.  Budynek był dwukrotnie niszczony, podczas I wojny światowej i w 1946 r. przez UPA . Odbudowę zakończono dopiero w 1973 r. O dawnej świetności gmachu przypomina klasycystyczna fasada z czterema jońskimi pilastrami i herbem Ponińskich Łodzia w szczycie, na którym widoczne są ślady wojennych zniszczeń. Obecnie w teatrze mieści się Gminny Ośrodek Kultury /organizator słynnych Biesiad Teatralnych – Przeglądów Teatrów Małych Form oraz kino Roztocze i punkt informacji Turystycznej.

Obiekty militarne

Jedną z ciekawszych atrakcji powiatu lubaczowskiego jest system fortyfikacji zwany „Linią Mołotowa”. Większość schronów znajdujących się w powiecie znajduje się na obszarze gmin Narol i Horyniec Zdrój.

Początki fortyfikacji ZSRR na granicy z Niemcami sięgają 1939 roku. 23 sierpnia rządy Niemiec i ZSRR zawarły traktat o nieagresji, który przeszedł do historii pod nazwą pakt Ribbentrop Mołotow. W tajnym załączniku do tego paktu ustalono, że w przypadku zmian terytorialnych na obszarze państwa polskiego tymczasowa granica między obydwoma państwami będzie przebiegać wzdłuż rzek Pisy, Narwi, Wisły i Sanu. W wyniku porozumienia większa część powiatu lubaczowskiego znalazła się pod jurysdykcją sowiecką. Już 15 października Szef Sztabu Frontu Ukraińskiego zdecydował o budowie umocnień na tych terenach. Fortyfikacje te weszły w skład Raworuskiego Rejonu Umocnień. Dzieliły się one na cztery typy: do ognia czołowego (kazamaty artyleryjskiej, obrony przeciwpancernej i broni maszynowej), do ognia bocznego (półkaponiery artyleryjskie, obrony przeciwpancernej i broni maszynowej), do ognia dwubocznego (kaponiery obrony przeciwpancernej) i schrony obserwacyjno-dowódcze.

Przed rejonem umocnień znajdował się pas przesłaniania, którego głównym celem było rozpoznanie sił i zamiarów nieprzyjaciela oraz opóźnienie jego podejścia do głównego pasa umocnień. Na terenie powiatu lubaczowskiego taki pas znajdował się na odcinku Stare Sioło – Oseredek (obecnie Dąbrówka).

Pierwszy pas obrony głównej stanowiły batalionowe węzły obrony o szerokości od 6 do 10 km i głębokości od 3 do 5 km. W skład węzłów wchodziło od 3 do 5 punktów oporu. Każdy punkt oporu składał się z 15-17 schronów, które otoczone były okopami i zaporami przeciwpiechotnymi i przeciwpancernymi i schronami biernymi. Na terenie powiatu lubaczowskiego były to punkty: „Brusno Nowe”, „Brusno Stare”, „Wielki Dział”, „Goraje”. Drugi pas obrony znajdował się 10 km za pierwszym na odcinku Rawa Ruska – Butyny. Na terenie powiatu lubaczowskiego znajduje się punkt „Dziewięcierz”.

 

Schrony te były uzbrojone w jedno lub dwa działa i od jednego do sześciu ciężkich karabinów maszynowych. Większość tych betonowych konstrukcji liczyła dwie kondygnacje, ale były i trzy kondygnacyjne. Dolna kondygnacja z reguły znajdowała się pod ziemią i mieściła magazyny z żywnością oraz uzbrojeniem, a także miejsce przeznaczone na odpoczynek żołnierzy i toaletę. Wyżej znajdowały się stanowiska ogniowe i pomieszczenie dla dowódcy schronu. Wejścia broniła gazoszczelna śluza i pancerne drzwi.

 

W granicach gminy Horyniec schrony zachowały się w rejonie:

- wzniesienie Hrebcianka k. Polanki Horynieckiej i Starego Brusna

- Nowego Brusna i Podemszczyzny

- Dziewięcierza i Sopotu

      

Tradycje

Kamieniarstwo w Starym Bruśnie – tradycje kamieniarskie w Starym Bruśnie sięgają XVI wieku. Wieś była niegdyś znanym i cenionym ośrodkiem kamieniarskim. Miejscem pozyskiwania surowca były zbocza góry Brusno, najcenniejszym surowcem był miękki kamień, zwany wapniakiem, przeznaczony do obróbki rzeźbiarskiej.

Kamieniarstwo bruśnieńskie to trwająca kilka wieków działalność kamieniarzy z kilku wsi w okolicach miejscowości Brusno Stare koło Horyńca Zdroju, które było głównym ośrodkiem tego rzemiosła. Działalność bruśnieńskiego ośrodka kamieniarskiego, która na pewno była dobrze rozwinięta już w XVI wieku trwała nieprzerwanie do lat 40. XX w. Eksploatacja wapiennego kamienia na wschodnim Roztoczu rozwinęła się na niespotykaną skalę, wg badaczy tego zjawiska bruśnieńskie kamieniarstwo było jednym z najważniejszych ośrodków kamieniarskich dawnej Rzeczypospolitej. Niektórzy wywodzą początki wydobywania i obróbki kamienia na tym terenie od działalności osadników wołoskich z początków XV w. Pierwsze poświadczone źródłowo informacje o bruśnieńskich kamieniarzach pochodzą z 1565 r. Początkowo ich działalność była nastawiona na wytwarzanie ściśle użytkowych produktów – kamieni młyńskich, kamieni do żaren, elementów architektonicznych (m.in. słupy ogrodzeniowe) oraz pozyskiwaniem kamienia do celów budowlanych. Z kamienia bruśnienskiego wzniesiono m.in. piwnice w ruinach monasteru bazylianów w Werchracie, kaplica św. Mikołaja w Bruśnie Starym, kapliczki upamiętniające zniesienie pańszczyzny (Łówcza, Radruż, Smolin), cerkiew w Hucie Różanieckiej (1835), mur wokół cerkwiska w Dziewięcierzu (1838).

 

Drugi, współistniejący nurt kamieniarki z Brusna skupiał się na wytwórczości artystycznej. Zapewne przez długi czas te dwa rodzaje współistniały, aż w XIX w. działalność artystyczna stała się dominującą, skupiając się na wytwarzaniu dzieł plastyki nagrobnej i wotywnej. Apogeum rozwoju XIX w. do lat 30. XX w.

 

Szybko poza Brusnem ośrodki kamieniarskie zaczęły powstawać w okolicznych wsiach (Lubycza, Werchrata, Radruż, Płazów, Huta Różaniecka). Nagrobki (poprzez handel obwoźny) docierały do odległych miejscowości – w promieniu 100 km (Sokal, Żółkiew, Lwów, na północy – Zamość, na południu – Mościska, Jaworów, Przemyśl i Radymno i okolice Jarosławia, na zachodzie – Przeworsk, Łańcut, Rzeszów oraz Sieniawa, Leżajsk, Kolbuszowa.

 

Zachowały się różnorodne typy pomników nagrobnych:

  • początkowo płyta nagrobna (prostokątna lub owalna) z pionowym krzyżem (często o oryginalnej formie) (przypominają krzyże pokutne
  • tzw. „Turki” – krzyże na mogiłach ofiar najazdów tatarskich
  • przy cerkwiach upamiętniające zamożnych gospodarzy i wójtów)  Brusno Stare, Dziewięcierz, Płazów, Podemszczyzna, Radruż – nawiązujące do formy krzyża maltańskiego z charakterystycznymi rozszerzonymi końcami  coraz bardziej symetrycznie ukształtowanych ramion.

Nagrobki katolickich i protestanckich osadników niemieckich z czasów kolonizacji józefińskiej z k. XVIII w. - obok typowych krzyży także nagrobki w formie obelisków i charakterystycznych stel z szerszym półkolistym zwieńczeniem – najstarsze – z lat 20-40. XIX w. Takie cmentarze z nagrobkami kolonistów niemieckich przetrwały w Bruśnie Nowym (Deutschbach), Podlesiu (Reichau), Dąbkowie (Fahlsendorf).

 

Starsza część cmentarza w Bruśnie Starym – zespół niewielkich krzyży o formie „maltańskiej”, niekiedy z rozbudowanymi napisami ( w j. polskim i starocerkiewnym)  po obu stronach z symbolicznymi motywami (np. czaszka z piszczelami)

Poza cmentarzami – dużych rozmiarów krzyże wotywne z okazji zniesienia pańszczyzny z 1848 r. fundowane przez gromadę wiejską  (tzw. krzyże gromadzkie), krzyże upamiętniające ocalenie od epidemii – powstawały od lat 40-8-. XIX w. – ok. 40 zachowanych.

Typy formalne rzeźb:

  • tzw. „figura” – krzyż z płaskorzeźbiona sylwetka Ukrzyżowanego ujętego dołem przez postacie MB i Jana Ewangelisty, czasem uzupełniany przez motyw Drzewa Życia oraz gwiazdy o rozety (na zakończeniach ramion)
  • schematycznie opracowane, pełnoplastyczne figury Madonny
  • anioły, rzadko – postacie świętych
  • płaskorzeźbione przedstawienia MB lub św. Mikołaja umieszczane w niszach na cokołach nagrobków.


Większość rzeźbiarzy bruśnieńskich pozostaje anonimowa. Na przełomie XIX i XX w. znani byli bracia Iwan i Dymitr Pidhoreccy oraz bracia Grzegorz i Jędruch Kuźniewiczowie. Znane były też rody kamieniarskie Lubyckich, Zaborniaków, Sacharków i Birnbachów. Kamieniarze byli zazwyczaj samoukami, a znajomość rzemiosła przechodziła z ojca na syna. Wyjątkiem był Grzegorz Kuźniewicz, który pobierał naukę we Lwowie i we Włoszech.

Nadal czynne są kamieniołomy w Bruśnie Starym, Woli Wielkiej i Hucie Różanieckiej.

 

Cmentarze

Cmentarz  greckokatolicki w Dziewięcierzu

Cmentarz usytuowany przy drodze między przysiółkami Dziewięcierz-Dolina i Dziewięcierz-Moczary. Założony na planie prostokąta. Ogrodzony płotem betonowym. Na rozległym dziewięcierskim cmentarzu zachowało się wiele zabytkowych nagrobków, wśród  których wyróżnia się okazały /z czarnego marmuru/ pomnik Józefa Czechowicza zmarłego w 1875r. proboszcza miejscowej parafii grek-katolickiej. Ciekawostką jest liczący kilka grobów z lat 1946-47 mały cmentarzyk. Powstał on w czasie gdy przez kilka powojennych lat oba cmentarze dzieliła granica państwowa z byłym ZSSR.


Dwa cmentarze w Radrużu zlokalizowane w pobliżu zespołu cerkiewnego pw. Św. Paraskewy – wpisane do rejestru zabytków.

Radruż - cmentarze o pow. 0,55 ha i 0,16 ha usytuowane są w pobliżu cerkwi po obu stronach drogi wraz z fragmentem murowanego ogrodzenia o nieczytelnych układach, zawierających nagrobki w formie krzyży oraz rzeźbę nagrobną i bogaty drzewostan. Są cennym zbiorowiskiem bruśnieńskich wyrobów kamieniarskich.

 

Cmentarz greckokatolicki w Podemszczyźnie

Cmentarz usytuowany na północ od wsi przy drodze do Nowego Brusna. Założony na planie wydłużonego prostokąta o pow. ok .0,45 ha na lekkim wzniesieniu. Teren porośnięty drzewami i krzewami.  Cmentarz założony został w 2 połowie XIX w. Zachowało się ok. 200 nagrobków, datowanych na koniec XIX i początek XX w. pochodzących z tzw. kamieniarki bruśnieńskiej o różnych formach, z  których najstarszymi są proste, kamienne krzyże pokryte inskrypcjami. Licznie występują tu krzyże na cokołach oraz nagrobki figuralne.

           

Cmentarz greckokatolicki w Prusiu 

Cmentarz  greckokatolicki w Prusiu znajduje się w środku wsi naprzeciw drewnianej cerkwi. Założony na planie prostokąta z aleją pośrodku. Utworzony w I połowie XIX w. Zachowało się w nim ok.40 nagrobków reprezentujących głownie „kamieniarkę bruśnieńską” Przeważają nagrobki w formie kamiennych krzyży, z wyrytymi inskrypcjami oraz tzw. ”figury” tj. krzyże ozdobione rzeźbami figuralnymi z początku XX w.


Cmentarz greckokatolicki w Nowym Bruśnie

Za okazałą drewnianą cerkwią w Nowym Bruśnie znajduje się stary zaniedbany  cmentarz greckokatolicki. Charakteryzują go pomniki wykonane przez artystów - kamieniarzy  bruśnienskich. Cmentarz greckokatolicki wraz ze znajdującą się nieopodal cerkwią tworzą unikatowy zespół cerkiewno-cmentarny.


Cmentarz w Starym Bruśnie

Wieś Stare Brusno, niegdyś ważny ośrodek kamieniarski, nie istnieje, zarosła lasem. Podzieliła los wielu wsi we wschodniej Polsce. Ślady wsi można znaleźć w lesie po prawej stronie drogi z Polanki Horynieckiej. Przy drodze kilka kamiennych krzyży, a na poboczach wielkie złomy skalne. Na wyniosłości, za kamiennymi słupami, po prawej stronie drogi duży kamienny krzyż tzw. pańszczyźniany , upamiętniający zniesienie pańszczyzny w 1848 r. Na południe od niego, kilkadziesiąt metrów dalej w lesie, stary greckokatolicki cmentarz. Zapomniana nekropolia z dziesiątkami kamiennych nagrobków z początków XIX wieku. Są tu prymitywne ciosane krzyże oraz bogato rzeźbione ,artystyczne nagrobki, będące wspaniałym przykładem rozwoju wytwórczości bruśnieńskich kamieniarzy .Po przeciwnej stronie leśnej dróżki ,ślady po cerkwi św. Paraskewii, murowanej zbudowanej w 1906 r. a rozebranej w 1956 r. Na cerkwisku 2 kamienne krzyże. Mniejszy postawiono z okazji 950 lecia chrztu Rusi , drugi to pamiątka po misjach. Poniżej cmentarza po przeciwnej stronie rzeczki zrujnowana kaplica św. Mikołaja a przy niej źródełko.


Cmentarz rzym.-katolicki i greckokatolicki – Werchrata

Cmentarz grzebalny-czynny. Znajdują się tu mogiły żołnierzy poległych w 1939r. oraz groby mieszkańców poległych z rąk UPA. Wschodnia część cmentarza posiada liczne nagrobki zabytkowe pochodzące z tzw. kamieniarki bruśnieńskiej. Można zauważyć wyraźną granicę przebiegającą pomiędzy nagrobkami Ukraińców i Polaków. We wschodniej części znajdują się groby grekokatolików. W zachodniej – groby polskie. W środkowej części cmentarza znajduje się monumentalny pomnik postawiony ku czci członków UPA poległych w marcu 1945 r. w boju z Sowietami.

Strategia Rozwoju Gminy Horyniec - Zdrój

Strategia rozwoju Gminy jest to koncepcja systemowego działania mająca na celu sformułowanie długookresowych celów rozwoju i ich modyfikacji w zależności od zachodzących zmian w jej otoczeniu, określeniu zasobów i środków niezbędnych do realizacji tych działań oraz sposobów postępowania zapewniających optymalne ich rozmieszczenie i wykorzystanie w celu elastycznego reagowania na zmieniające się otoczenie i zapewnienie mieszkańcom korzystnych warunków egzystencji i rozwoju.

W celu ciągłej poprawy warunków życia, niezbędna jest systematyczna kontynuacja rozwoju Gminy Horyniec – Zdrój. Dla osiągnięcia tego celu oraz sprostania oczekiwaniom społeczności lokalnej, niezbędnym stało się opracowanie Strategii Rozwoju Gminy.

Ciągły i zrównoważony rozwój Gminy wymaga myślenia i planowania strategicznego, łączącego problemy społeczne, gospodarcze i przestrzenne. Proces planowania strategicznego, którego podstawowym produktem jest Strategia, ze swej istoty ma charakter ciągły.

Strategia Rozwoju Gminy Horyniec – Zdrój w powiązaniu z Planem Rozwoju Lokalnego będzie podstawą do opracowania przedsięwzięć rozwojowych, zadań inwestycyjnych oraz uzyskania dotacji z funduszy strukturalnych w ramach ZPORR.

Strategia ta jest dokumentem, który należy uzupełniać o nowe pomysły, treści i sposoby rozwiązywania problemów. Uchwalenie Strategii wraz z Planem Rozwoju Lokalnego, otwiera natomiast kolejny etap polegający na: opracowywaniu programów operacyjnych, aktualizacji i weryfikacji celów oraz priorytetów rozwoju.

Strategia Rozwoju Gminy ma charakter długookresowy. Przyjęty horyzont czasowy

2005 – 2013 nawiązuje do Zaktualizowanej Strategii Rozwoju Województwa Podkarpackiego, Narodowej Strategii Rozwoju Regionalnego oraz do modelu średniookresowego programowania przyjętego dla funduszy strukturalnych i polityki rozwoju regionalnego w Unii Europejskiej.

 

 Misja Gminy

Misja Gminy to jej wizerunek w następnych latach, oraz priorytety samorządu dążącego w swych działaniach do zaspokojenia potrzeb mieszkańców. Jest to przesłanie, które najlepiej obrazuje główne kierunki działania samorządu i wskazuje priorytety działalności w najbliższych latach.

Na podstawie analizy mocnych i słabych stron oraz szans i zagrożeń gminy, biorąc pod uwagę wszystkie zidentyfikowane uwarunkowania grupa liderów społeczności gminnej opracowała następującą misje gminy:

Horyniec – Zdrój gmina uzdrowiskowa o wysokiej atrakcyjności turystyczno - rekreacyjnej, przyjazna rolnikom, otwarta na współpracę, gmina intensywnego rozwoju zharmonizowanego z przyrodą i ludźmi.

Uzdrowiskowy i rolniczy charakter gminy to duży bodziec stymulujący jej rozwój. Głównym priorytetem samorządu jest zapewnienie mieszkańcom wysokiego poziomu życia, przejawiającego się dostępem do nowoczesnej infrastruktury technicznej oraz szerokim wachlarzem usług społecznych. Mieszkańcy powinni poszukiwać źródeł dochodu również poza działalnością rolniczą. Dalszy rozwój oraz promocja możliwości gminy to atuty które powinny przyciągać inwestorów.

 

Działalność lokalna - Koła Gospodyń Wiejskich

Koło Gospodyń Wiejskich w Horyńcu-Zdroju.

Początek działalności KGW w Horyńcu-Zdroju przypada na rok 2008. Koło liczyło wtedy dwanaście osób. Plany działalności były ogromne. Mimo, iż panie nie miały swojego lokum, potrawy na różne akcje miejscowe czy wyjazdowe przygotowywały w swoich domach. A imprezy, w których brały udział to m.in.: Festiwal Smaków w Narolu (2008 rok- I miejsce za smak), wystawa korowaja horynieckiego, Festiwal Podkarpackich Smaków w Górnie (2008 rok- II miejsce za wystrój stoiska, 2009 rok- wyróżnienie za weselny chleb horyniecki), Dożynki Powiatowe i Gminne, kiermasze świąteczne. Prowadziły kawiarenkę podczas Biesiady Teatralnej, organizowały: Dzień Kobiet, Dzień Dziecka, Święto Pieroga i Święto Pieczonego Ziemniaka w Horyńcu-Zdroju oraz prezentację wyrobów regionalnych- Kołacze 2009. Potrawy od 2012 roku przygotowują w niedawno wyremontowanej świetlicy gminnej.

 

Koło Gospodyń Wiejskich w Nowym Bruśnie.

Koło Gospodyń Wiejskich w Nowym Bruśnie powstało w grudniu 2006 roku. Dwadzieścia pięć pań swoją działalność prowadzi bardzo aktywnie, zajmują się organizacją imprez cyklicznych w sezonie wakacyjnym – pikników rodzinnych, gminnego Święta Pieroga, spotkań okolicznościowych – Tłusty Czwartek, Dzień Kobiet, Dożynki Gminne i Powiatowe, Andrzejki, opłatek, Sylwester. Panie biorą udział w konkursach kulinarnych na szczeblu gminnym, powiatowym i wojewódzkim. W roku 2008 wraz ze szkołą podstawową w Nowym Bruśnie, która uczestniczyła w Poakcesyjnym Programie Wspierania Obszarów Wiejskich, w ramach programu dla dzieci i młodzieży oraz dla społeczności lokalnej, panie współorganizowały mnóstwo imprez integracyjnych i warsztatów zakończonych wycieczkami w najpiękniejsze strony naszego kraju.

 

Koło Gospodyń Wiejskich w Radrużu.

Powstanie Koła Gospodyń Wiejskich w Radrużu datuje się na marzec 2008 roku. Celem działalności koła jest praca nad integracją i rozwojem społeczeństwa lokalnego oraz podtrzymanie regionalnych tradycji. Panie z KGW w Radrużu otrzymały kilka wyróżnień, m.in. w konkursie „Galicyjskie Przysmaki” oraz III miejsce podczas festynu promującego jadło regionalne w Krowicy Samej. Wpisując się w roczny kalendarz organizują uroczystości okolicznościowe: Dzień Babci i Dziadka, Dzień Dziecka, Dzień Matki, starają się zagospodarować dzieciom wolny czas, zwłaszcza podczas ferii i wakacji, rozwijać ich zainteresowania poprzez organizowanie konkursów: gotowania, tańca, śpiewu, układania serwetek i kwiatów. Dzieci chętnie uczestniczą też w spotkaniach przy ognisku. Kobiety zrzeszone w KGW mają własne miejsce spotkań w budynku dawnej szkoły podstawowej, które pozwala na wspólne, miłe i pożyteczne spędzanie czasu z dziećmi oraz mieszkańcami wsi. Panie kontynuują swoją działalność, rozwijają się i poszerzają zakres działań.

 

Koło Gospodyń Wiejskich w Wólce Horynieckiej

Powstanie Koła Gospodyń Wiejskich w Wólce-Horynieckiej datuje się na grudzień 2013 roku.

Wydarzenia kulturalne

W Horyńcu-Zdroju organizowane są duże imprezy plenerowe oraz małe, kameralne w zabytkowym teatrze dworskim. Niektóre z nich mają już charakter cykliczny. Najważniejszą i najbardziej cenioną jest Biesiada Teatralna, ponieważ już od 1976 roku, w okresie zimowym, odbywają się Ogólnopolskie Konfrontacje Teatrów Małych Form, które przyciągają licznych miłośników teatru. Do kalendarza imprez wpisały się również takie wydarzenia kulturalne jak: cykl imprez letnich pod nazwą Horynieckie Lato, Święto Pieroga, Dziecięca Biesiada Teatralna i  Konfrontacje Amatorskich Zespołów Tanecznych. Na deskach teatru występują także soliści operetki, artyści z Ukrainy czy zespoły taneczne i teatralne działające przy GOK-u.

Uzdrowiska

Horyniec-Zdrój posiada bogate tradycje uzdrowiskowe, które sięgają końca XIX wieku. Uzdrowisko powstało dzięki staraniom rodu Ponińskich i Karłowskich, wyróżnia się doskonałymi źródłami wód siarczkowo-siarkowodorowych i uznanymi za jedne z najlepszych w Europie złożami borowin. Dysponuje jedną z najnowocześniejszych w Polsce baz sanatoryjno-zabiegowych, które tworzą trzy sanatoria: Centrum Rehabilitacji Rolników KRUS, „Uzdrowisko Horyniec” oraz „Bajka”. Specjalizują się głównie w leczeniu chorób narządu ruchu i schorzeń reumatycznych oraz chorób skóry, przemiany materii, dróg oddechowych i chorób kobiecych. Dodatkowym atutem Horyńcu-Zdroju jest nowoczesna kryta pływalnia z odnową biologiczną ”Wodny Świat”, a także basen leczniczy z wodą siarczkowo-siarkowodorową ze stanowiskami do hydromasażu.

 

 

 

Materiały o gminie Horyniec-Zdrój zamieszczone na stronie są kompilacją opracowań Urzędu Gminy Horyniec-Zdrój oraz Kierownik Oddziału Terenowego w Rzeszowie NID Pani Anny Fortuny-Marek.

Dziedzictwo obok Mnie

Narodowy Instytut Dziedzictwa

00-924 Warszawa, ul. Kopernika 36/40

tel. (0-22) 826 02 39; (0-22) 826 93 52

fax. (0-22) 826 17 14

info@nid.pl