Węgorzewo

Węgorzewo

Ogólne informacje o gminie Węgorzewo

Zasoby ekologiczne Gminy Węgorzewo

Krótka charakterystyka zasobu zabytkowego.

Historyczne obiekty fortyfikacyjne


Ogólne informacje o gminie Węgorzewo

Gmina Węgorzewo położona jest w północno-wschodniej części polski w województwie warmińsko-mazurskim. Gmina leży w zachodniej części powiatu Węgorzewskiego. Graniczy z gminami: Pozezdrze, Budry, Srokowo oraz od północy z Federacją Rosyjską (obwód kaliningradzki).

 

Siedziba Gmina: Węgorzewo

Rodzaj Gminy: miejsko – wiejska

Powierzchnia: 341,1km² (34 110 ha)

» Użytki rolne: 52%

» Użytki leśne: 15%

Ludność: ok.17 500 osób

Jeziora: łączna powierzchnia ok. 6150 ha

Rzeki: Węgorapa (139,9 km), Sapina (36,5 km), Rawda, Ruda

Kanały: Węgorzewski, Młyński, Mazurski

Jeziora: Mamry, Święcajty, Stręgiel, Kirsajty, Łabap, Sztynorckie, Pniewskie, Oświn, Rydzówka, Węgielsztyn.

Bogactwa naturalne: torf, kreda jeziorna, iły, glina, wapno łąkowe, piasek, żwir, głazy (budownictwo, sztuka), bursztyn (sporadycznie nad jeziorem Mamry), lasy (runo leśne, drewno).

 

Tereny Gminy są całkowicie wolne od uprzemysłowienia, dominuje tu rolnictwo i drobna wytwórczość. Dzięki temu zachował się tu pierwotny i naturalny charakter obszaru. Zróżnicowana rzeźba terenu, malownicze pejzaże, mnogość polnych ścieżek i leśnych ostępów stwarzają doskonałe warunki do uprawiania turystki pieszej, rowerowej i rekreacji jeździeckiej. Otaczające gminę lasy są ostoją wielu gatunków zwierząt, grzybów oraz owoców runa leśnego.

 

Miłośnicy przyrody mogą podziwiać unikatowe gatunki ptaków, zwierząt i roślin. Występują tu licznie najdalej na południe wysunięte gatunki typu borealnego, chronione w rezerwatach: Oświn, Mokre, na jeziorze Rydzówka oraz na Wyspie Upałty. Rzeki płynące przez teren ziemi węgorzewskiej: Węgorapa i Sapina stwarzają doskonałe warunki dla kajakarzy.

 

Największym jednak bogactwem Gminy są jeziora traktowane jako raj dla żeglarzy, miłośników sportów wodnych i wędkarzy. Największą popularnością cieszy się akwen jeziora Mamry – drugiego, co do wielkości jeziora w Polsce (104 km2). Nad jeziorami usytuowanych jest wiele ośrodków żeglarskich oraz portów i przystani jachtowych, m.in. Węgorzewo, Kal i Sztynort. Dogodne dla każdego warunki pobytowe zapewnia zróżnicowana baza noclegowa. Wiele tu gospodarstw agroturystycznych, kwater wiejskich, marin żeglarskich, campingów i śródleśnych pól biwakowych.

Zasoby ekologiczne Gminy Węgorzewo

Obszary NATURA 2000

• Ostoja Warmińska, Jezioro Oświn i okolice.

• Ostoja Borecka, Mamerki, Ostoja Północno-Mazurska, Ostoja Skaliska – obszary specjalne ochrony siedlisk (SOO)

 

Obszary Chronionego Krajobrazu

• Obszar Chronionego Krajobrazu Jeziora Oświn (15 182,9 ha)

• Obszar Chronionego Krajobrazu Doliny Gołdapy i Węgorapy (30534 ha)

• Obszar Chronionego Krajobrazu KWJM (85 527,9 ha)

 

Rezerwaty i pomniki przyrody

• Wyspy na Jeziorze Mamry i Kisajno oraz Mokre, Rezerwat Oświn na Jeziorze Rydzewskim, Perkuny, Piłackie Wzgórza, Jezioro Siedmiu Wysp, Jezioro Dobskie, Torfowisko Spytkowo, Bajory, Jezioro Kożuchy, Borki, Lipowy Jar, Wyspa Lipowa na Jeziorze Wielki Szwałk, Gołdapska Struga – (zespoły przyrodniczo-krajobrazowe).

• drzewa, granity i głazy narzutowe.

 

Edukacja ekologiczna

Akcje: „Wiosenne Sprzątanie Warmii i Mazur” i „Sprzątanie Świata” z udziałem dzieci i młodzieży; konkursy ekologiczne, seminaria i konferencje o tematyce proekologicznej organizowane przez szkoły i jednostki samorządowe, „Festiwal Kultury Łowieckiej”, szkolenia realizowane przez PZW Koło w Węgorzewie, promocja ekologicznych opakowań.

Krótka charakterystyka zasobu zabytkowego.

Na dziedzictwo kulturowe składają się elementy krajobrazu otwartego, osadniczego układy komunikacyjne, zespoły i zabytkowe budowle, miejsca pamięci, w końcu dziedzictwo niematerialne.

 

Do dzisiaj ponad 50% powierzchni gminy wykorzystywana jest rolniczo. W czasach historycznych na tym obszarze występowała zarówno własność chłopska (wsie na prawie chełmińskim), jak też wielkoobszarowe majątki rycerskie (m.in. majątek rycerski rodziny Lehndorff w Sztynorcie z kształtowanym krajobrazem). Ta historyczna struktura – mniejsze pola wokół wsi chłopskich oraz wielkoobszarowe uprawy na terenach dawnych majątków szlacheckich w znacznym stopniu do dzisiaj jest utrwalona w krajobrazie. Specyfikę terenu gminy stanowią tereny rolnicze o dużych wartościach krajobrazowych i historycznych. Należą do nich m.in. tereny pomiędzy Trygortem a Węgielsztynem oraz okolice Rudziczek, Suczek, Łęgwarowa i Olszewa Węgorzewskiego wpisane w nizinny krajobraz polodowcowy, tereny doliny Węgorapy w okolicach Ołownika, jak również kształtowany krajobraz otwarty wielkoobszarowego majątku szlacheckiego w Sztynorcie.

 

 

Ważnym świadectwem działalności człowieka są też łąki, torfowiska i zadrzewienia. Do ciekawszych obszarów na terenie gminy należą tu: tereny wokół jeziora Oświn, łąki nadbrzeżne w okolicach Węgorapy, lasy wzdłuż linii Kanału Mazurskiego (w czasach państwa zakonnego przebiegał tu granica rozdzielająca terytorium dwóch komturii, co do dzisiaj znajduje odzwierciedlenie w nazewnictwie – lasy marszałkowskie, gdyż komturowi królewieckiemu przysługiwał tytuł marszałka – oraz w przestrzeni – widoczne dawne wały graniczne). Wyrazistym śladem po wczesnośredniowiecznym osadnictwie plemion pruskich są grodziska w okolicach Węgielsztyna (zespół grodzisk położonych na południe od wsi, zamieszkały do XIII w.) i Tarławek (zespół osadniczy złożony z dwóch osiedli, położony na południowy – wschód od wsi). Wraz z podbojem plemion pruskich przez Krzyżaków powstawała sieć zamków obronnych i strażnic, zakładanych z reguły w miejscach wcześniejszego osadnictwa pruskiego. Węgorzewo ze swoją strażnicą wybudowaną w pierwszej połowie XIV wieku, włączone było w system obronny wschodnich rubieży państwa krzyżackiego, do którego należały również Giżycko, Ryn, Ełk. Do najstarszych układów osadniczych należały wsie na planie owalnicy (Trygort, Olszewo Węgorzewskie), w okresie nowożytnym powstawały również ulicówki (Nowe Perły).

 

Tekst: I. Liżewska

 

Miasto Węgorzewo rozwijające się początkowo u stóp zamku, posiadało układ przestrzenny charakterystyczny osadnictwa tego okresu, tj. regularny układ przestrzenny z dużym rynkiem Na skutek przeprowadzonych w 1 połowie XIX wieku reform rolnych (komasacja gruntów oraz uwłaszczenie chłopów) w sąsiedztwie zwartych wsi chłopskich pojawiła się rozproszona zabudowa kolonijna. W związku z parcelacją majątków ziemskich pojawiły się też nowa zabudowa poparcelacyjna i układy osadnicze. Istotną zmianą jak zachodziła w krajobrazie wiejskim co najmniej od połowy XIX wieku było pojawienie się na masową skalę budownictwa murowanego, wypierającego sukcesywnie zabudowę drewniana. Było to związane przede wszystkim nakazami państwowymi dotyczącymi bezpieczeństwa przeciwpożarowego. Rezultatem była występująca powszechnie na wsiach, mieszkalna i gospodarcza zabudowa, nierzadko z czerwonej cegły licowej i charakterystyczne pokrycie dachów dachówka ceramiczną.

 

Wreszcie bardzo ważne i brzemienne w skutkach były przyjmowane dość powszechnie nowe idee w sztuce ogrodowej, skutkujące zarówno przekształcaniem ogrodów barokowych w parki w stylu angielskim lub ich zakładaniem, jak też świadomym kształtowaniem otwartego krajobrazu wielkoobszarowych majątków ziemskich. Wreszcie jednym z najbardziej charakterystycznych elementów krajobrazu otwartego są zakładane od połowy XIX wieku cmentarze ewangelickie, wyróżniające się tym, iż w przeciwieństwie do wsi katolickich, gdzie cmentarz funkcjonował jedynie w obrębie wsi parafialnej, na protestanckich Mazurach każda wieś posiadała co najmniej jeden cmentarz. Cmentarze te zakładane i kształtowane jak wyraźne i charakterystyczne elementy krajobrazowe do dzisiaj stanowią jeden z najbardziej charakterystycznych elementów mazurskiego krajobrazu. Po pierwszej wojnie światowej do tej grupy dołączyły cmentarze wojenne, miejsca pamięci i bohaterskie gaje, zakładane według jednolitej państwowej koncepcji.

 

W XIX wieku zasadniczym zmianom i przekształceniom uległy układy komunikacyjne. W XIX wieku znacznie rozbudowano sieć drogową oraz upowszechniono zwyczaj obsadzania dróg drzewami, rezultatem czego do dzisiaj jednym z najbardziej charakterystycznych elementów krajobrazu otwartego jest zieleń przydrożna w postaci alei przydrożnych. W XIX wieku kontynuowano dzieło poprzednich stuleci, t.zn. tworzenie sieci kanałów umożliwiających połączenie mazurskich jezior z akwenem Morza Bałtyckiego. Do największych realizacji należała budowa (niedokończona) Kanału Mazurskiego, łączącego jez. Mamry z rzeką Łyną. Zasadniczy zwrot w dziejach komunikacji oraz kształtowaniu krajobrazu miało pojawienie się linii i infrastruktury kolejowe, która przez blisko następne sto lat stanowiła podstawę układów komunikacyjnych regionu (początki kolejowego węzła węgorzewskiego datowane są na 1898 r).

Historyczne obiekty fortyfikacyjne

Polowa Kwatera Heinricha Himmlera, ministra spraw wewnętrznych Rzeszy i szefa policji SS, położona w lesie, przy nieczynnej obecnie linii kolejowej Kętrzyn-Węgorzewo-Giżycko. Kompleks bunkrów budowano w latach 1940-41 i użytkowano w czasie wojny, dziś można zwiedzać dobrze zachowane schrony (trasa oznakowana). Kwatera występowała pod kryptonimem „Wysoki Las”, zwano ją także „Czarny Szaniec”.

 

Kwatera Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych (OKH) „Mamerki” w Przystani – w latach 1940-41 na terenie ok. 250 ha pomiędzy jez. Mamry a linią kolejową Kętrzyn-Węgorzewo wybudowano kompleks bunkrów, schronów przeciwlotniczych i innych budynków. Kwaterę o kryptonimie „Anna” podzielono na 3 strefy. Dziś miłośnicy obiektów militarnych uzbrojeni w latarki mogą zwiedzać 34 bunkry niezniszczone przez wojnę. Główną atrakcją jest bunkier „gigant”, na którym w 2005 r. wybudowano schody z balustradą prowadzące na dach schronu i do punktu widokowego na jez. Mamry. W 2009 r. uruchomiono podziemny tunel pomiędzy bunkrami 28 a 30, o długości 30 metrów.

 

Kanał Mazurski - unikatowa budowla, na skalę europejską, z oryginalnymi rozwiązaniami technicznymi, miała stanowić połączenie mazurskich jezior z Bałtykiem. Od 1862 roku, kiedy to wykonano pierwsze plany, pomimo wielokrotnie ponawianych prób nigdy nie został on ukończony. Wybuch I wojny światowej w 1914 roku przerwał prace, następnie kontynuowano je w latach 1934-1940, po czym przerwano ostatecznie. Kanał Mazurski biegnie od j. Mamry przez j. Rydzówkę, aż za rosyjską granicę. Łączna długość kanału wynosi 51,3 km, z czego 22 km znajduje się na terenie Polski. W celu pokonania różnicy poziomów wód (111,2 m) pomiędzy jez. Mamry i rzeką Łyną, na kanale wybudowano śluzy i jazy. Na terenie gminy znajdują się 2 jazy w miejscowościach Leśniewo i Guja Duża, natomiast śluzy zlokalizowane są w Leśniewie Dolnym i Górnym (na przedniej ścianie korpusu śluzy widoczna odciśnięta hitlerowska odznaka, ślad po metalowej „wronie”), Gui, Bajorach Małych i Bajorach Wielkich. Całkowicie ukończona jest śluza Guja, którą można zwiedzać. Wszystkie istniejące urządzenia na kanale są traktowane jako zabytki hydrotechniki.

 

Śluza w Gujach Piaskach – reguluje blisko 12-metrowy spadek poziomu wody poniżej ujścia kanału z jez. Rydzówka, w wieżach śluzy znajdują się urządzenia o napędzie ręcznym do otwierania i zamykania wrót.

 

 (Do ciekawych obiektów hydrotechnicznych należy również elektrownia wodna w Ołowniku z 1939 roku - obecnie własność prywatna.)

 

Stary cmentarz dawnych mieszkańców Kalu ze Słupem Kalskim – ściany słupa z wnękami, zawierającymi tablicę z inskrypcją tłumaczoną na język polski, litewski, niemiecki i łaciński. Z budowlą związana jest legenda o grzesznej miłości.

Dziedzictwo obok Mnie

Narodowy Instytut Dziedzictwa

00-924 Warszawa, ul. Kopernika 36/40

tel. (0-22) 826 02 39; (0-22) 826 93 52

fax. (0-22) 826 17 14

info@nid.pl