Badania opinii społecznej

Wyniki badań społecznych


Wyniki badań społecznych

W ramach projektu DoM przeprowadzono badanie społeczne w Polsce i  Norwegii. Miało ono na celu zebranie informacji pozwalających na poznanie opinii i postaw wobec dziedzictwa kulturowego wśród Polaków i Norwegów. Takie dane mogą stanowić ważne źródło informacji dla władz państwowych, regionalnych i lokalnych w ich pracy z dziedzictwem kulturowym.

 

Metodologia

Badanie ilościowe zostało przeprowadzone na próbie reprezentatywnej zarówno w Polsce, jak i  Norwegii. W trakcie jego realizacji kontrolowano takie zmienne demograficzne jak: płeć, wiek, region zamieszkania (województwo lub okręg), wykształcenie oraz miejsce zamieszkania. W Norwegii podział ze względu na tę ostatnią kategorię obejmował miasto, wieś i słabo zaludniony obszar. W Polsce natomiast obejmował on tereny wiejskie, miasta do 50 000 mieszkańców, miasta 50–200 000 mieszkańców i miasta o ponad 200 000 mieszkańców.

Stosunek mężczyzn do kobiet wśród respondentów wynosił ok. 50/50. Kwestionariusz w Polsce i Norwegii zawierał 19 takich samych pytań, aby możliwe było porównanie wyników pomiędzy krajami. Dodatkowo zadano pytania skierowane tylko do polskich respondentów. Pierwsza część wspólnego kwestionariusza obejmowała pytania ogólne dotyczące znaczenia dziedzictwa kulturowego zarówno na poziomie indywidualnym, jak i lokalnym czy krajowym. Kolejne pytania miały na celu zmierzenie poziomu zainteresowania dziedzictwem kulturowym, zaangażowania w kwestie z nim związane i uczestnictwa, w szczególności w jego ochronę, poznanie, interpretację i użytkowanie. Druga część wspólnego kwestionariusza dotyczyła wyłącznie dziedzictwa kulturowego w kontekście lokalnym i obejmowała pytania dotyczące udziału w zarządzaniu dziedzictwem lokalnym i możliwości jego kształtowania.

 

Wyniki badań społecznych w Norwegii

Kilka pierwszych pytań pokazało ogromne poparcie dla dziedzictwa kulturowego i przekonanie o jego wartościach, zarówno na poziomie osobistym, jak i społeczności lokalnych, w których mieszkają respondenci. Na pytania: Jak ważne jest dla Pani/Pana dziedzictwo kulturowe? i Jak ważne jest dziedzictwo kulturowe dla Pani/Pana lokalnej społeczności? odpowiednio 84,4% i 81,2% osób odpowiedziało, że bardzo ważne lub raczej ważne. Co ciekawe, Dyrekcja ds. Dziedzictwa Kulturowego przeprowadziła podobne badanie w 2011 r., wówczas to pozytywne nastawienie wobec dziedzictwa kulturowego deklarowało odpowiednio 71% i 75% ankietowanych.

 

Inne pytanie dotyczyło tego, czy dziedzictwo powinno być bezwzględnie zachowane, czy tylko wtedy, gdy możliwa jest jego adaptacja do nowych funkcji. Aż 27,9% osób jest zdania, że dziedzictwo powinno być zachowane tylko wtedy, gdy znalezione zostanie jego nowe przeznaczenie. To interesujący wniosek i uwidacznia znaczenie nadawania nowych funkcji obiektom zabytkowym i włączania ich w codzienność mieszkańców. Studia przypadków w tej publikacji to dobre przykłady wykorzystania dziedzictwa w lokalnych społecznościach. Z kolei 66,1% respondentów odpowiedziało, że dziedzictwo powinno być chronione pomimo wszystko. Pokazuje to także, że ankietowani widzą wartość w samym istnieniu dziedzictwa kulturowego i że z tego powodu zachowanie i ochrona dziedzictwa kulturowego powinny być ważnymi czynnikami strategii rozwoju gminy. Potwierdzili to również respondenci, którzy zapytani, czy dziedzictwo kulturowe może mieć wymiar ekonomiczny w ich społeczności lokalnej, aż w 97,4% udzielili odpowiedzi twierdzącej.

 

Na pytanie: Czy interesuje się Pani/Pan tym, co dzieje się z dziedzictwem kulturowym w Pani/Pana najbliższej okolicy? łącznie 72% osób odpowiedziało, że są bardzo zainteresowane lub umiarkowanie zainteresowane. Jednak chociaż odpowiedź ta sugeruje, że zainteresowanie jest wysokie, zaledwie 42,8% badanych odpowiedziało, że w ciągu ostatnich 12 miesięcy uczestniczyło w jakimkolwiek wydarzeniu/aktywności związanej z dziedzictwem kulturowym, podczas gdy ponad połowa (55,1%) odpowiedziała negatywnie. Do najpopularniejszych aktywności należało odwiedzanie miejsc dziedzictwa (51,6%) i muzeów (37,3%). 33,4% ankietowanych uczestniczyło w zorganizowanych wydarzeniach dotyczących dziedzictwa kulturowego, 14,9% angażowało się przez pozyskiwanie informacji i wiedzy z telewizji, radia, gazet i lektury książek, 7,4% uczestniczyło w kursach dotyczących tradycyjnego rzemiosła, pieśni, tańca i teatru, natomiast 8,3% angażowało się w ochronę dziedzictwa kulturowego jako wolontariusze. Poziom zainteresowania odpowiada w dużej mierze odpowiedziom na pytanie: Czy zna Pani/Pan jakiś zabytek w najbliższej okolicy, w której Pani/Pan mieszka?, gdzie ogólnie 81,7% respondentów odpowiedziało tak (natomiast 17% odpowiedziało nie). Zaobserwowano tu pewne różnice pomiędzy grupami wiekowymi, przy czym kategoria młodych respondentów (w wieku 18–24 lat) wykazała najniższy poziom wiedzy na temat obiektów dziedzictwa w swoim otoczeniu – 70,3% osób miało wiedzę na temat takich obiektów, natomiast 26,8% odpowiedziało, że nie zna żadnych takich miejsc. Na pytanie o poczucie przywiązania do zabytków 44,4% respondentów odpowiedziało, że czuje duże przywiązanie do nich, 27%: częściowe, natomiast 18,6% nie czuło żadnej więzi z takimi obiektami. Może to wskazywać, że chociaż nie czują się bezpośrednio związani z dziedzictwem kulturowym wokół siebie, są przekonani, że jest ono wartościowe i powinno być chronione, na co wskazują omówione twierdzące odpowiedzi na pytanie, czy dziedzictwo kulturowe jest ważne.

 

W celu dalszego rozpoznania lokalnego zaangażowania i poziomu działalności wolontariackiej zapytano respondentów, czy są oni zainteresowani tym, co dzieje się z dziedzictwem kulturowym w ich społecznościach lokalnych. 72% odpowiedziało, że są bardzo zainteresowani lub zainteresowani, natomiast dla 28% było to obojętne, mało interesujące lub w ogóle nieinteresujące. Jednak na pytanie, czy posiadają wpływ na sytuację dziedzictwa kulturowego w swojej okolicy, 58,7% respondentów odpowiedziało, że nie, natomiast 27,7% stwierdziło, że owszem. Osoby, które odpowiedziały, że nie posiadają wpływu na sytuację dziedzictwa kulturowego w swojej okolicy, wskazywały następujące powody: nie są tym zainteresowane (20,5%), nigdy nie zastanawiały się nad tym (16,8%), nie wiedzą, jak się zaangażować (15,8%), nie mają czasu (17,8%), angażowanie się nic nie zmieni (8,5%) i inne (20,6%). To ciekawe spostrzeżenie, jeśli chodzi o niektóre główne powody, takie jak brak wiedzy dotyczącej sposobu zaangażowania się, nierozważanie możliwości zaangażowania lub poczucie, że zaangażowanie się nie będzie mieć na nic wpływu. Należy przeciwdziałać takim postawom poprzez udzielenie mieszkańcom szerszych informacji na temat dziedzictwa, zaangażowania wolontariuszy i poznania możliwości wywierania wpływu przez lokalne społeczności. Dzięki lepszej dostępności informacji i wiedzy na temat dziedzictwa więcej osób może odczuwać przywiązanie do swojego dziedzictwa i angażować się w jego ochronę.

 

Wyniki badań społecznych w Polsce

Kwestionariusz rozpoczynał się od trzech pytań dotyczących znaczenia dziedzictwa kulturowego ocenianego na trzech różnych poziomach: najpierw osobistego znaczenia dla badanego, następnie dla lokalnej społeczności i wreszcie dla całego narodu. 86% Polaków uznało dziedzictwo za ważne (lub bardzo ważne) dla nich osobiście, niemal tyle samo (85,3%) za ważne (lub bardzo ważne) dla polskiego społeczeństwa. Ponad trzy czwarte respondentów (78,2%) uważa dziedzictwo za ważne dla lokalnej społeczności, 89,7% uważa, że posiada wartość poprzez to, że może czynić miejsce zamieszkania wyjątkowe. Inne wartości dziedzictwa ważne dla badanych społeczności lokalnych dotyczyły wpływu na poczucie dumy z miejsca zamieszkania (88,4% odpowiedzi twierdzących) oraz stwarzania możliwości spędzania czasu wolnego (86,4%). Niemal trzy czwarte respondentów (73,4%) jest przekonanych, że dziedzictwo niesie ze sobą potencjał ekonomiczny, zatem może być źródłem dochodu, działalności gospodarczej, tworzyć nowe miejsca pracy i przedsiębiorstwa w lokalnych społecznościach. Jednak ta wiara w wartości dziedzictwa nie idzie w parze z wiedzą o otoczeniu historycznym, ponieważ tylko 62,9% Polaków zna zabytek w okolicy, w której mieszka. Jeśli chodzi o osobiste przywiązanie do lokalnego dziedzictwa, mniej niż połowa respondentów (45,9%) czuje się związana z jakimkolwiek zabytkiem w swojej okolicy.

 

Według Polaków ogromną wartością dziedzictwa kulturowego jest to, że daje ono świadectwo wspólnej historii, które należy przekazywać przyszłym pokoleniom (91,6%). Co więcej, w oczach większości respondentów dziedzictwo może być ważnym źródłem wiedzy (90,3%). Te immanentne wartości dziedzictwa mogły przekonać badanych o potrzebie jego ochrony, ponieważ 64,7% Polaków jest przekonanych, że dziedzictwo należy chronić niezależnie od znalezienia dla niego funkcji. Jednak 25,6% respondentów zadeklarowało, że dziedzictwo powinno być chronione tylko wtedy, gdy znalezione dla niego zostanie nowe przeznaczenie, co podkreśla potrzebę szukania takiej funkcji.

 

Na podstawie wyników badania można stwierdzić, iż dziedzictwo stanowi istotną wartość dla Polaków, ale czy przekłada się to na wyższy poziom zainteresowania nim, zaangażowania w jego ochronę i większego poczucia odpowiedzialności za nią? Tylko 22,3% Polaków brało udział w jakichkolwiek aktywnościach związanych z dziedzictwem w ciągu ostatnich 12 miesięcy. Najpopularniejszą formą aktywności związanej z dziedzictwem jest zwiedzanie historycznych miejsc (66,9% osób, które uczestniczyły w dowolnej aktywności – możliwych było kilka odpowiedzi) oraz odwiedzanie muzeum lub wystawy (41,3%). Zaledwie 1,7% osób, które odpowiedziało na to pytanie, udzielało się jako wolontariusze. Powyższe wyniki pokazują, że głównym zadaniem dotyczącym dziedzictwa kulturowego jest ułatwienie dostępu do niego oraz rozpowszechnianie wiedzy na jego temat. Należy wykorzystywać okazje takie jak Europejskie Dni Dziedzictwa, których NID jest krajowym koordynatorem, do popularyzacji dziedzictwa i zwiększenia uczestnictwa społeczeństwa w jego ochronie. Naturalnym sposobem zainteresowania dziedzictwem jest zwiedzanie zabytków podczas wypoczynku. Zweryfikowaliśmy, jak ważne dla Polaków jest to, czy w miejscu wypoczynku jest wiele zabytków lub miejsc interesujących ze względu na ich historię i bogactwo tradycji, i okazało się, że tylko niewiele ponad połowa badanych (53,4%) udzieliła twierdzącej odpowiedzi.

 

Na pytanie: Czy interesuje się Pani/Pan tym, co dzieje się z dziedzictwem kulturowym w Pani/Pana najbliższej okolicy? mniej niż połowa ankietowanych (46,9%) odpowiedziała twierdząco, z czego tylko 5,5% respondentów było bardzo zainteresowanych. O połowę osób mniej czuje, że ma wpływ na sytuację dziedzictwa kulturowego w swojej lokalnej społeczności (27,7%). Najbardziej rozpowszechnionymi sposobami angażowania się w ochronę dziedzictwa kulturowego są udział w procesie podejmowania decyzji (36,9% badanych, możliwych kilka odpowiedzi) oraz działalność wolontariacka (35,6%). 14,4% respondentów, którzy odpowiedzieli twierdząco na to pytanie, to właściciele lub zarządcy obiektu dziedzictwa, zabytku lub budynku objętego ochroną; 12,8% tworzy inicjatywy komercyjne związane z obiektami dziedzictwa; 11% samodzielnie inicjuje i podejmuje konkretne działania (projekty). Jako najważniejsze powody braku wpływu na sytuację dziedzictwa kulturowego w lokalnej społeczności respondenci wskazywali następujące odpowiedzi: nigdy nie zastanawiałem/łam się nad tym (29,8%), nie wiem, jak się zaangażować (24,9%) i nie mam wystarczająco dużo czasu (23,2%).

 

Te wyniki wskazują na potrzebę włączenia społeczeństwa przez władze we wszystkie etapy realizacji działań dotyczących dziedzictwa. W publikacji tej można znaleźć przykłady zaangażowania społeczności w działania dla dziedzictwa.

 

Perspektywa dwustronna

Jak wynika z badania, dziedzictwo kulturowe jest ważne dla obywateli zarówno w Norwegii, jak i w Polsce. Znaczenie to jest wskazywane na poziomie osobistym, lokalnym oraz krajowym. Przekonanie, że dziedzictwo służy lokalnym społecznościom, jest silne, co odzwierciedla się w dostrzeganych wartościach społecznych, takich jak: poczucie dumy i wyjątkowości miejsca zamieszkania, oraz immanentnych wartości związanych z obiektami dziedzictwa. Większość respondentów uznaje również potencjał ekonomiczny dziedzictwa.

 

Ogólnie rzecz ujmując, w wynikach norweskich uzyskano delikatnie wyższy odsetek odpowiedzi twierdzących na pytanie dotyczące dostrzeganej wartości dziedzictwa kulturowego, w szczególności w kategoriach bardzo ważny.

 

Co ciekawe, Norwegowie wykazują silniejsze przekonanie o wartościach ekonomicznych lokalnego dziedzictwa. Może to wynikać z faktu, że w ostatniej dekadzie potencjał gospodarczy dziedzictwa kulturowego jest podkreślany zarówno w dokumentach polityki dla sektora dziedzictwa w Norwegii, jak i w różnych lokalnych strategiach na poziomie okręgu, jak i gminy. Dyrekcja ds. Dziedzictwa Narodowego przeprowadziła również projekt pilotażowy dotyczący tworzenia wartości w sektorze dziedzictwa w dziesięciu miejscach historycznych w Norwegii. Chociaż korelacja nie jest jasna, większa koncentracja na potencjale ekonomicznym dziedzictwa kulturowego zarówno na poziomie krajowym, jak i międzynarodowym mogła mieć swoje odbicie w postrzeganiu tego potencjału przez społeczeństwo.

 

W Polsce debata dotycząca wpływu dziedzictwa na gospodarkę i rozwój lokalny ma krótszą historię. Ze względu na fakt, że dziedzictwo jest postrzegane jako wyzwanie i istnieje konieczność finansowania kosztownych prac, można twierdzić, że odsetek Polaków wskazujących na potencjał ekonomiczny jest stosunkowo wysoki. W Polsce można znaleźć wiele przykładów wykorzystania dziedzictwa w aktywności gospodarczej i w związku z polską i międzynarodową polityką zainteresowanie w tym obszarze prawdopodobnie wzrośnie w nadchodzących latach.

 

Pomimo delikatnych różnic w odpowiedziach Polaków i Norwegów obydwa kraje stoją przed wyzwaniem zniwelowania różnicy pomiędzy bardzo wysokim odsetkiem ankietowanych, którzy są pozytywnie nastawieni do dziedzictwa kulturowego oraz powiązanych z nimi wartości, a poziomem zaangażowania w działania na jego rzecz czy też liczbą osób, które angażują się w działania związane z dziedzictwem kulturowym i jego ochroną. Takie uczestnictwo jest kluczowe z punktu widzenia zrównoważonego zarządzania dziedzictwem na poziomie lokalnym.

 

Znaczenie wolontariatu w zarządzaniu dziedzictwem zostało dostrzeżone zarówno przez Riksantikvaren, jak i przez NID. W 2014 Riksantikvaren zainicjował strategię współpracy z sektorem wolontariatu w Norwegii. Z kolei, począwszy od 2015 r., Narodowy Instytut Dziedzictwa koordynuje program Wolontariat na rzecz dziedzictwa, dedykowany tym, którzy szukają wsparcia, w tym finansowego, dla rozwoju idei wolontariatu w swoich lokalnych społecznościach. Dla obydwu instytucji projekt DoM był również ważny, gdyż w jego ramach mogły blisko współpracować z samorządami w celu omówienia zaangażowania w zarządzanie dziedzictwem na lokalną skalę. Lokalne władze są ważnym partnerem, jeśli chodzi o zachęcanie do mocniejszego zaangażowania w działania dotyczące dziedzictwa kulturowego na poziomie lokalnym oraz ułatwiania go, a także wspierania dobrowolnych wysiłków nakierowanych na wywarcie rzeczywistego wpływu na ochronę dziedzictwa.

 

Biorąc pod uwagę obserwowane w niniejszym badaniu mocne potwierdzenie znaczenia dziedzictwa kulturowego zarówno dla społeczności, jak i osób indywidualnych, uzyskane wyniki sugerują, że gminy w Norwegii i w Polsce zyskają na wykorzystaniu swojego dziedzictwa kulturowego jako narzędzia do rozwoju lokalnego. Wyniki badania wskazują również, że jeżeli dziedzictwo kulturowe będzie przez samorządy wykorzystywane jako narzędzie, które może dopełniać inne programy gminy, np. edukacyjne, społeczne czy gospodarcze, spotka się to z poparciem mieszkańców.

Dziedzictwo obok Mnie

Narodowy Instytut Dziedzictwa

00-924 Warszawa, ul. Kopernika 36/40

tel. (0-22) 826 02 39; (0-22) 826 93 52

fax. (0-22) 826 17 14

info@nid.pl